["luna park" του Αλέξη Ακριθάκη-62x142cm,Βερολίνο 1967]fh

Η Παρακμή του Παιγνιδιού

Από την Πόπη Διαμαντάκου

 


Παιγνίδια τηλεοπτικά, παιγνίδια ανταγωνιστικά, παιγνίδια όπου γίνεται θέαμα το κυνήγι του κέρδους, όπου ο χαφιεδισμός, το κάρφωμα, η κατάργηση του αντιπάλου εμφανίζεται ως παιγνιώδης διάθεση. Είναι φανερό, βρισκόμαστε σε μια νέα εποχή των παιγνιδιών, σε μια νέα εποχή της ανθρώπινης διάθεσης για παιγνίδι, αν μπορούμε να πούμε πως υπάρχει ακόμη.
Είναι χαρακτηριστικό των καιρών: πολλά κοινωνικά επιτεύγματα, πολλές κοινωνικές - δηλαδή, συλλογικές - δραστηριότητες χάνονται από το προσκήνιο, ή αλλοιώνονται σε σημείο ώστε να γίνονται αγνώριστα, ενώ, ταυτοχρόνως διατηρείται το όνομά τους, η ετικέτα τους. Το παιγνίδι, "ουσιώδες στοιχείο όλων των πολιτισμικών μορφών", όπως επισημαίνει ο ιστορικός Γιόχαν Χουϊζίνγκα στο κορυφαίο έργο "Homo Ludens, Ο Άνθρωπος και το Παιγνίδι" (μτφρ. Στέφανος Ροζάνης και Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος, εκδ. Γνώση), χάνει στην εποχή μας τα βασικά γνωρίσματά του και γίνεται ένας ακόμη μοχλός άσκησης ελέγχου και καταπίεσης.
Σύμφωνα με τον Ροζέ Καγιουά (1913-1978), έξι είναι τα γνωρίσματα που οριοθετούν την παιγνιακή δραστηριότητα: το ότι είναι ελεύθερη, διαχωρισμένη από την τρέχουσα ζωή, αβέβαιη ως προς την έκβασή της, μη-παραγωγική, ρυθμισμένη από κανόνες, μυθοπλαστική. Στο εξαιρετικά ενδιαφέρον μελέτημά του, που κυκλοφόρησε προσφάτως στα ελληνικά, "Τα Παιγνίδια και οι Άνθρωποι" (μτφρ. Νίκος Κούρκουλος, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου), ο Καγιουά συστηματοποιεί τα πορίσματα του Χουϊζίνγκα και, επιχειρώντας μία διορατική κοινωνιολογική προσέγγιση, τονίζει: "Δεν είναι παράλογο να επιχειρήσουμε μια διάγνωση ενός πολιτισμού με βάση τα παιγνίδια που ευημερούν ιδιαίτερα στα πλαίσιά του. Πράγματι, εάν τα παιγνίδια είναι παράγοντες και εικόνες κουλτούρας, προκύπτει ότι, σε κάποιο βαθμό, ένας πολιτισμός (και μέσα σ' έναν πολιτισμό, μια δεδομένη εποχή) μπορεί να χαρακτηρίζεται από τα παιγνίδια του. Εκφράζουν αναγκαστικά τη γενική φυσιογνωμία του και προσφέρουν χρήσιμες ενδείξεις για τις προτιμήσεις, τις αδυναμίες και τις δυνάμεις μιας συγκεκριμένης κοινωνίας σε μια δεδομένη στιγμή της εξέλιξής του".
Κυνηγητό κέρδους
Στην εποχή μας παρατηρείται μια γιγαντιαία, ιλιγγιώδης, επικίνδυνη (αλλά και φαιδρή, καταγέλαστη) αλλοίωση όλων των γνωρισμάτων της παιγνιακής δραστηριότητας. Από μη-παραγωγικό, αντι-οικονομικό, το παιγνίδι γίνεται κυνηγητό του κέρδους. Χάνει τον ζωτικό χώρο του, το πεδίο του, και συρρικνώνεται σε δύο διαστάσεις (αυτές της οθόνης). Το στοιχείο του χρόνου περιορίζεται ολοένα και περισσότερο, καθιστώντας το παιγνίδι απλώς μια επίδειξη γερών αντανακλαστικών, συνήθως καταργώντας την σκέψη, την δυνατότητα εκδίπλωσης δεξιοτήτων, χαρισμάτων, προσόντων. Το γέλιο χάνεται, τη θέση του την παίρνει το άγχος. Η μυθοπλασία εξανεμίζεται, το παιγνίδι παύει να είναι ένα είδος δημιουργικής (ή έστω: εκτονωτικής) φυγής από την τρέχουσα πραγματικότητα, και γίνεται, απεναντίας, μοχλός εξαναγκαστικής προσαρμοχής σε αυτήν. Δεν είναι τυχαίο ότι οι συντριπτικά περισσότερες ερωτήσεις στα τηλεπαιγνίδια "γνώσεων" ("Θησαυροφυλάκιο". "Πώς να γίνετε εκατομμυριούχος", "Αδύναμος κρίκος", κτλ) αντλούνται, πολλές φορές γελοιωδώς, από την επικαιρότητα της στιγμής: οι παίκτες οφείλουν να ξέρουν ονόματα αστέρων του πενταγράμμου, του ποδοσφαίρου, της μικρής οθόνης - αλλά και τα οικογενειακά τους, τις προτιμήσεις τους, τα χόμπι τους, τις τελευταίες "δουλειές" τους.
Τέλος, το παιγνίδι χάνει τη συλλογικότητά του. Όλο και πιο πολύ, οι άνθρωποι "παίζουν" μόνοι τους. Ο αντίπαλος δεν είναι ένας άλλος άνθρωπος, τα παιγνίδια δεν είναι ομαδικά. Ο αντίπαλος είναι η οθόνη. Και ο παίκτης είναι αεροστεγώς συσκευασμένος, εγκλωβισμένος, σε έναν μηχανισμό "τεχνητής πραγματικότητας" (που όσο "τεχνητή" κι αν είναι, εντέλει χρησιμεύει στο να εξοικειώσει, να προσαρμόσει, τον παίκτη με την τρέχουσα πραγματικότητα, μάλλον με δύο συγκεκριμένες πτυχές της, που τείνουν να κατακλύσουν όλο το κοινωνικό πεδίο: την εξουσία και την οικονομία). Το άνομο των τζογαδόρικων "φρουτακίων" δεν είναι η έλλειψη κρατικού ελέγχου, αλλά ο έλεγχος της ανθρώπινης προσωπικότητας.
Νοσταλγία του παιγνιδιού
Σαν μία πολύ χαριτωμένη απάντηση στις τάσεις αφανισμού της ουσίας του παιγνιδιού στη σύγχρονη κοινωνία, έρχεται ο εξαιρετικά κομψός τόμος "Χάριν Παιδιάς" (εκδόσεις Ίκαρος), όπου ο Διονύσης Σαββόπουλος, ο Ε. Γ. Ασλανίδης, ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Γιώργος Βέλτσος, ο Αλέκος Φασιανός, η Κική Δημουλά, και άλλοι, μιλούν με νοσταλγία, υγιέστατη και ψυχωφελέστατη, για το παιγνίδι. Ο αξιέπαινος σχεδιασμός και η επιμέλεια της έκδοσης ανήκουν στην ποιήτρια Ιουλίτα Ηλιοπούλου. Και μόνο το θαυμάσιο τυρκουάζ αυτοκινητάκι με την λευκή σκεπή αξίζει την απόκτηση αυτού του τόμου.

1. Γιόχαν Χουϊζίνγκα: Homo Ludens, Ο Άνθρωπος και το Παιγνίδι, μτφρ. Στέφανος Ροζάνης και Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος, εκδόσεις Γνώση.
2. Ροζέ Καγιουά: Τα Παιγνίδια και οι Άνθρωποι, μτφρ. και εισαγωγή, Νίκος Κούρκουλος, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου.
3. Ιουλίτα Ηλιοπούλου (σχεδιασμός και επιμέλεια): Χάριν Παιδιάς, εκδόσεις Ίκαρος.

 



Πόπη Διαμαντάκου

BOOKS' ARCHIVES
[HappyReviews]


[01]Μπέρναρντ Λιούις: Οι Ασσασίνοι.
[02]Στιούαρτ Χόουμ: Blowjob.
[03]Tόμας Μπέρνχαρντ: Διόρθωση.
[04]a. Γιόχαν Χουϊζίνγκα: Homo Ludens, Ο Άνθρωπος και το Παιγνίδι.b. Ροζέ Καγιουά: Τα Παιγνίδια και οι Άνθρωποι. c. Ιουλίτα Ηλιοπούλου
[05]Ιστορία της Νεωτερικής και Σύγχρονης Φιλοσοφίας (Φυσιογνωμίες και Έργα).
[06]Εμμανουήλ Παπαζαχαρίου (Ζάχος):Η Πιάτσα.
[07]Samuel Beckett: Κάθαρση (και άλλα έργα).
[08]CHE Όπλα, Ποίηση, και Κάμερα.
[09]Στέφανος Ροζάνης: Ezra Pound, Ένας νεωτερικός Οδυσσέας.
[10]π. Νικόλαος Λουδοβίκος:Η κλειστή πνευματικότητα και το νόημα τού εαυτού/Ο μυστικισμός τής ισχύος και η αλήθεια τής φύσεως και τού προσώπου.
[11]Jean Baudrillard: Συνθήματα.
[12]Αντόνια Λογκ: Shadow-Box.
[13]Πωλ Βιριλιό: Η διαδικασία της σιωπής.
[14]Χρήστος Σιδερής : 7 Ημέρες ψέμματα.
[15] Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος: Το απροσδόκητο γρασίδι.
[16] Στέφανος Ροζάνης:Ο αδιανόητος θάνατος.
[17] Παν. Δρακόπουλος:Κείμενα με σπασμένη ενότητα.
[18] John Ralston Saul : Πολιτισμός χωρίς συνείδηση.
[19] Dante Alighieri: Η θεία κωμωδία. Χ.Λ. Μπόρχες: Δοκίμια για τον Δάντη.
[20] Τζων Ντος Πάσος: Manhattan transfer.
[21] Μάρσαλ Σάλινς: Πολιτισμός και πρακτικός λόγος
[22] Αχιλλέας Φωτάκης: Βιβλιογραφία τού Σουρεαλισμού στα ελληνικά (μέρος πρώτο)
[23] Αριστούργημα με δίχως ψυχή
[24] Για Τις Σπονδές Ας Πω Δυο Λόγια
[25] Ο Καιρός των Χρυσανθέμων

26.Το ιθαγενικό ζήτημα σήμεραJeffrey Sissons