Προς την Αυτονομία της Σκέψης
Ζαν-Μισέλ Μπενιέ: Ιστορία της Νεωτερικής και Σύγχρονης Φιλοσοφίας (Φυσιογνωμίες και Έργα)

Μετάφραση: Κωστής Παπαγιώργης
Εκδόσεις: Καστανιώτης
Σελίδες: 894

 


Η αυγή αυτής της μεγάλης και ταραχώδους εποχής, μιας εποχής που φαίνεται ότι φτάνει στο γέρμα της, σημαδεύτηκε από προσωπικότητες που θέλησαν να ανακατέψουν εκ νέου την τράπουλα της ζωής. Ρίχτηκαν στην περιπέτεια της σκέψης, αμφισβήτησαν ό,τι ήταν επί αιώνες αναντίρρητη παραδοχή, επιχείρησαν κρίσιμες δολιοφθορές στο συμπαγές των αξιών, ρευστοποίησαν τις έννοιες. Προσωπικότητες όπως ο Ντεκάρτ, ο Μοντέν, ο Μακιαβέλι και ο Χομπς έθεσαν τα θεμέλια μιας ριζικής επανεξέτασης, και εν συνεχεία αλλαγής, των πάντων. Μιλώντας για την αυγή αυτής της εποχής, ο Κοντορσέ μπόρεσε να διατυπώσει την άποψη ότι "το ανθρώπινο πνεύμα δεν είχε απελευθερωθεί ακόμα, ήξερε όμως ότι είχε καταστεί ικανό για την ελευθερία του".
Ο Ζαν-Μισέλ Μπενιέ επιδίδεται σε μιαν ακόμη χαρτογράφηση του αχανούς χώρου της φιλοσοφίας που εκκινεί από τους φιλοσόφους αυτούς. Με τρόπο συνεκτικό και γλαφυρό, θέλει να μας μιλήσει για αυτό το κολοσσιαίο εγχείρημα που επέτρεψε την αυτονομία της σκέψης, την πραγμάτωση (έστω και ατελώς) του ονείρου που θέλει τον άνθρωπο ελεύθερο από δαίμονες και θεούς, που θέλει τον άνθρωπο να κυριαρχεί στη φύση και να ορίζει το πεπρωμένο του: του ονείρου της ελευθερίας του πνεύματος και συνεπώς της ζωής.
Τα πάντα αρχίζουν με τον Ντεκάρτ και τίποτε δεν σταματάει εκεί. "Είναι ένας ήρωας: έπιασε τα πράγματα από την αρχή", αποφάνθηκε για τον συγγραφέα του Λόγου περί της Μεθόδου ο μέγας Χέγκελ. "Είναι ένας ήρωας που πέθανε στις 11 Φεβρουαρίου 1650, ήρωας του οποίου η εξύμνηση θα συνοδεύει εφεξής κάθε διεκδίκηση αυτονομίας. Ανακαλώντας το έργο του, διαγράφουμε την πορεία των Νέων Καιρών", συμπληρώνει ο Μπενιέ.
Κι ακόμη, τα πάντα αρχίζουν με τον Χέγκελ και τίποτε δεν σταματάει εκεί. Ο Μπενιέ αποκαθιστά (και αυτός με τη σειρά του, όπως και τόσοι άλλοι τολμηροί στοχαστές) τον Χέγκελ, τον φιλόσοφο που τόσο στηλιτεύθηκε, που κατηγορήθηκε ότι τάχατες υπήρξε υποστηρικτής του πρωσικού απολυταρχισμού. "Αυτό ήταν μια θαυμάσια αυγή", έγραψε ο Χέγκελ για τη Μεγάλη Γαλλική Επανάσταση. "Όλα τα στοχαστικά όντα γιόρτασαν αυτή την εποχή. Μια υπέρτατη συγκίνηση κυριάρχησε εκείνη την εποχή, ο ενθουσιασμός του πνεύματος έκανε τον κόσμο να αναρριγήσει". Και βέβαια, δεν παρέλειψε να ασκήσει κριτική στην εξέλιξη που οδήγησε στην Τρομοκρατία, στο τεράστιο σφάλμα που έκαναν οι Ιακωβίνοι όταν επέλεξαν να ακολουθήσουν τον Ρουσσώ και όχι τον Μοντεσκιέ.
Τα πάντα αρχίζουν και με τον Μαρξ, και τίποτε δεν σταματάει εκεί. Ο Ζαν-Μισέλ Μπενιέ έχει ήδη εξετάσει τον βίο και το έργο των σκαπανέων της νεωτερικότητας, από τον Πασκάλ, τον Σπινόζα και τον Καντ έως τον Φίχτε, τον Σέλλινγκ και τον Κίρκεργκορ. Έχει ήδη μιλήσει για τον Σοπενχάουερ και τον Νίτσε. Μας έχει ήδη εξοικειώσει με τις ιδέες του Ράσελ και του Βίτγκενσταϊν, με τους λαβυρίνθους στους οποίους κινήθηκαν στοχαστές όπως ο Μάρτιν Χάιντεγκερ και ο Ζαν-Πολ Σαρτρ. Και θα φτάσει, ύστερα από εφτακόσιες σελίδες, στον "Μαυριτανό", στον Καρλ Μαρξ. "Τάχα ο Μαρξ ήταν ένας ριζοσπάστης υλιστής ή ένας ντροπαλός ιδεαλιστής; προφήτης του τέλους της ιστορίας ή ένας σοφός πεπεισμένος για την ανυπαρξία καταγωγής ή τέλους του κόσμου; ένας ανθρωπιστής που εμπιστευόταν τη βούληση των ανθρώπων ή ένας σοφός που, έχοντας κατανοήσει το νόημα της ιστορίας, ήξερε να συμπεράνει το αναπόδραστο; Αυτός ο μαστιγωτής των ψευδαισθήσεων ήταν τάχα προπαγανδιστής μιας ευτυχίας για το παρόν ή βάρδος του μέλλοντος; Καίτοι αδιαμφισβήτητο ότι πίστεψε πως η επιστήμη του προετοιμάζει την επανάσταση, ο ιστορικός της σκέψης του γνωρίζει ότι μπορούμε να τον τοποθετήσουμε απ' την πλευρά του Πλάτωνα - ενός αντεστραμμένου Πλάτωνα - ή από κείνη του Σπινόζα - ενός Σπινόζα φιλοσόφου της επιθυμίας και της αμέριστης κατάφασης στο Είναι. Άνθρωπος της δράσης όσο και φιλόσοφος, ο Μαρξ δεν ενταφιάστηκε εν πάση περιπτώσει από την ιστορία". Δεν θα μπορούσε, στον καιρό μας, να διατυπωθεί καλύτερα.
Ο Μπενιέ περιπλανιέται με άνεση στα τοπία της φιλοσοφίας. Ξέρει πολύ καλά πώς να πείσει τον αναγνώστη ότι η περιπέτεια της σκέψης είναι εξόχως συναρπαστική υπόθεση και τέτοια οφείλει να είναι η ανάγνωσή της. Δεν καμώνεται τον αμερόληπτο ή τον αντικειμενικό - δύο αξιοθαύμαστες ιδιότητες, οι οποίες όμως οδηγούν πότε στην πλήξη και πότε στην καχυποψία. Απεναντίας, παίρνει θέσει από την αρχή. Αρνείται έναν σκεπτικισμό που αναπόφευκτα θα οδηγούσε σε μία οκνηρία απέναντι στη σκέψη και στην πράξη, και δεν αποδέχεται μιαν αντίληψη που θέλει τη φιλοσοφία απομακρυσμένη από την ηθική, εστιασμένη απλώς σε ένα ανώδυνο και ακίνδυνο διανοητικό παιχνίδι. Δεν βυθίζεται, όπως τονίζει ο ίδιος, "μέσα στην εποποιία της στειρότητας και της ασημαντότητας". Επιμένει στο ότι η φιλοσοφία μπορεί και επιθυμεί να νοηματοδοτήσει την ύπαρξη, να προσφέρει ευκταίους προσανατολισμούς στην ατομική και συλλογική δράση. Με άλλα λόγια, επιμένει στο ότι η φιλοσοφία εδράζεται στον ορθολογισμό, στη διαλεκτική σκέψης και πράξης, είναι εντέλει πολιτική.
"Ηθική της επικοινωνίας ή της επιχειρηματολογίας", σημειώνει ο Μπενιέ, εξετάζοντας προς το τέλος του πονήματός του την πνευματική προσφορά της Σχολής της Φρανκφούρτης, "η φιλοσοφία ανακτά με τον Χάμπερμας και τον Άπελ ένα σφαιρικό πολιτικό ρόλο, τον οποίο τα τελευταία κείμενα του Χορκχάιμερ και του Αντόρνο φαίνεται πως είχαν εγκαταλείψει. Η βούληση για ορθολογική επιχειρηματολογία είναι η εγγύηση εκείνου που ο Ζ.-Μ. Φερί ορίζει - σε αναφορά προς τον Καντ - ως 'ιδέα μιας οικουμενικής ηθικής από κοσμοπολιτική σκοπιά'. Στα τέλη του 20ού αιώνα τίποτα δεν είναι πιο γόνιμο και άξιο υπερασπίσεως".
Αξίζει να σημειωθεί ότι η μετάφραση του Κωστή Παπαγιώργη είναι (όπως πάντα) εξαιρετική, και ότι οφείλουμε να επαινέσουμε τον επιμελητή Δημήτρη Αρμάο, ο οποίος μάλιστα πλούτισε το έργο με μια πολύτιμη βιβλιογραφία.

 

 

BOOKS' ARCHIVES
[HappyReviews]


[01]Μπέρναρντ Λιούις: Οι Ασσασίνοι.
[02]Στιούαρτ Χόουμ: Blowjob.
[03]Tόμας Μπέρνχαρντ: Διόρθωση.
[04]a. Γιόχαν Χουϊζίνγκα: Homo Ludens, Ο Άνθρωπος και το Παιγνίδι.b. Ροζέ Καγιουά: Τα Παιγνίδια και οι Άνθρωποι. c. Ιουλίτα Ηλιοπούλου
[05]Ιστορία της Νεωτερικής και Σύγχρονης Φιλοσοφίας (Φυσιογνωμίες και Έργα).
[06]Εμμανουήλ Παπαζαχαρίου (Ζάχος):Η Πιάτσα.
[07]Samuel Beckett: Κάθαρση (και άλλα έργα).
[08]CHE Όπλα, Ποίηση, και Κάμερα.
[09]Στέφανος Ροζάνης: Ezra Pound, Ένας νεωτερικός Οδυσσέας.
[10]π. Νικόλαος Λουδοβίκος:Η κλειστή πνευματικότητα και το νόημα τού εαυτού/Ο μυστικισμός τής ισχύος και η αλήθεια τής φύσεως και τού προσώπου.
[11]Jean Baudrillard: Συνθήματα.
[12]Αντόνια Λογκ: Shadow-Box.
[13]Πωλ Βιριλιό: Η διαδικασία της σιωπής.
[14]Χρήστος Σιδερής : 7 Ημέρες ψέμματα.
[15] Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος: Το απροσδόκητο γρασίδι.
[16] Στέφανος Ροζάνης:Ο αδιανόητος θάνατος.
[17] Παν. Δρακόπουλος:Κείμενα με σπασμένη ενότητα.
[18] John Ralston Saul : Πολιτισμός χωρίς συνείδηση.
[19] Dante Alighieri: Η θεία κωμωδία. Χ.Λ. Μπόρχες: Δοκίμια για τον Δάντη.
[20] Τζων Ντος Πάσος: Manhattan transfer.
[21] Μάρσαλ Σάλινς: Πολιτισμός και πρακτικός λόγος
[22] Αχιλλέας Φωτάκης: Βιβλιογραφία τού Σουρεαλισμού στα ελληνικά (μέρος πρώτο)
[23] Αριστούργημα με δίχως ψυχή
[24] Για Τις Σπονδές Ας Πω Δυο Λόγια
[25] Ο Καιρός των Χρυσανθέμων

26.Το ιθαγενικό ζήτημα σήμεραJeffrey Sissons

 

ΓΙΩΡΓΟΣ-ΙΚΑΡΟΣ ΜΠΑΜΠΑΣΑΚΗΣ