DANTE ALIGHIERI: Η Θεία Κωμωδία (μτφ. Ανδρέας Ριζιώτης)
ΧΟΡΧΕ ΛΟΥΙΣ ΜΠΟΡΧΕΣ: Εννέα δοκίμια για τον Δάντη

 


Υπάρχουν βιβλία στην παγκόσμια λογοτεχνία με τα οποία οι περισσότεροι σύγχρονοι αναγνώστες διστάζουν να έρθουν αντιμέτωποι συναισθανόμενοι - δικαιολογημένα ή όχι - ότι η ανάγνωσή τους δεν μπορεί να είναι απλή διαδικασία αλλά περιπέτεια από την οποία κανείς δεν βγαίνει εύκολα αλώβητος και σίγουρα δεν βγαίνει ο ίδιος· όταν μάλιστα οι δεκαετίες ή κι οι αιώνες έχουν επισωρεύσει γύρω τους χιλιάδες σελίδες με σχόλια και ερμηνείες, κρίσεις και αντεγκλήσεις (που δύσκολα μπορείς να αγνοήσεις), γίνεται ακόμη πιο δυσχερής κάθε απόπειρα προσέγγισής τους. Η Ιλιάδα και η Πολιτεία του Πλάτωνα, η Θεία Κωμωδία και ο Φάουστ του Γκαίτε, το Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο και τα Κάντος στο σύνολό τους, οι Αδελφοί Καραμαζόφ και ο Οδυσσέας του Τζόυς, Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες και το Μαγικό βουνό είναι τέτοια βιβλία και ο κατάλογος, χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια, θα μπορούσε να περιλαμβάνει πολλά άλλα, που ακόμη και αν κυκλοφορούν ευρέως και σε χιλιάδες αντίτυπα και βρίσκονται, ενδεχομένως, σε πολλές βιβλιοθήκες, παραμένουν όμως αδιάβαστα, αν όχι και με τα φύλλα τους άκοπα - πόσο μάλλον κάποια άλλα για τα οποία δεν υπάρχει καν έστω μία σύγχρονη, σωστή και προσιτή μετάφραση στα ελληνικά.

Για ένα όμως από αυτά τα βιβλία φαίνεται πως η τελευταία τουλάχιστον δικαιολογία εκλείπει πλέον. Η έκδοση, σε τρεις τόμους που περιλαμβάνουν και το πρωτότυπο ιταλικό κείμενο, ολόκληρης της Θείας Κωμωδίας του Δάντη από τον εκδότη Γιώργο Δάρδανο δημιουργεί τις καλύτερες προϋποθέσεις για να επιχειρήσει κάθε αναγνώστης το άλμα προς ένα έργο, το οποίο, σύμφωνα με τον Μπόρχες, αποτελεί το καλύτερο βιβλίο που γράφτηκε από άνθρωπο. Την έκδοση συνοδεύει, εκτός από τα σύντομα κατατοπιστικά προλεγόμενα και τις απαραίτητες σημειώσεις τού μεταφραστή, και ένα δοκίμιο του Στέφανου Ροζάνη όπου τίθενται υπό συζήτηση οι απόψεις του Erich Auerbach ως προς την αναπαράσταση της πραγματικότητας στη Θεία Κωμωδία του Δάντη. Επισημαίνεται εκεί από τον Στέφανο Ροζάνη η τελική αδυναμία της ερμηνευτικής του Auerbach, που δεν καταφέρνει, παρά την αξία και τη χρησιμότητά της, να κατανοήσει την οδό προς το απόλυτο της ποίησης που διάβηκε ο ιταλός ποιητής.

Ο μεταφραστής Ανδρέας Ριζιώτης, αντιμέτωπος με ένα κείμενο δύσκολο και απαιτητικό, απέναντι στο οποίο πολλοί έσπασαν τα μούτρα τους, φαίνεται να πέτυχε το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα με ελάχιστες αβαρίες. Πρωτογνώρισε το έργο του Δάντη μαθητής στην Κατοχή, όταν παρακολούθησε τα πρώτα του μαθήματα στην ιταλική γλώσσα με μια όμορφη δασκάλα που συνήθιζε να διαβάζει στους μαθητές της στίχους από τη Θεία Κωμωδία. Χρόνια αργότερα εργαζόμενος πια στην Ιταλία ικανοποίησε την προϋπόθεση που έθετε ο Σεφέρης για τον ιδανικό αναγνώστη του Δάντη, να έχει μάθει δηλαδή τα ιταλικά στον τόπο όπου μιλιούνται, και μπόρεσε έτσι να δώσει την καλύτερη ως σήμερα νεοελληνική μετάφραση του έργου. Αποδίδει το ιταλικό κείμενο σε σύγχρονα πλούσια ελληνικά και με μεγάλη πιστότητα, δημιουργώντας ένα ποιητικό έμμετρο κείμενο και μάλιστα, όπου αυτό ήταν κατορθωτό χωρίς να αλλοιωθεί το νόημα ή το ύφος του πρωτοτύπου, κάνοντας χρήση ομοιοκαταληξίας. Κάποιες (ελάχιστες) φορές ωστόσο δεν πετυχαίνει απολύτως, καθώς επιλέγει να θυσιάσει την ποίηση για να κερδίσει την ομοιοκαταληξία ή τη σαφήνεια· όπως για παράδειγμα στον εξηκοστό στίχο του πρώτου άσματος της Κόλασης, όπου η εκπληκτική πολυεπίπεδη μεταφορά του Δάντη «εκεί όπου ο ήλιος σωπαίνει» αποδίδεται ισοπεδωτικά ως «εκεί που ο ήλιος δεν τρυπώνει». Το τελικό ισοζύγιο κερδών και ζημιών πάντως είναι αναμφισβήτητα ενεργητικό για τον Ανδρέα Ριζιώτη και του αξίζουν πολλά συγχαρητήρια

***

Άλλα τόσα συγχαρητήρια αξίζουν και στον Φοίβο Γκικόπουλο, που μετέφρασε τα Εννέα δοκίμια για τον Δάντη του Μπόρχες που κυκλοφόρησαν πρόσφατα από τον εκδοτικό οίκο της Θεσσαλονίκης University Studio Press. Ήταν ευχής έργο που ο μεταφραστής πήρε το ρίσκο αυτής της μετάφρασης, αφού δεν απέδωσε το κείμενο απευθείας από το πρωτότυπο αλλά, δεύτερο χέρι, από την ιταλική του μεταφορά, γιατί διαφορετικά, καθώς φαίνεται, δεν θα αξιωνόμασταν σύντομα να δούμε μεταφρασμένο στη γλώσσα μας κι αυτό το έργο του αργεντινού συγγραφέα. Θα στερούμασταν έτσι από την ευκαιρία να δούμε τον Δάντη μέσα από το βλέμμα του Μπόρχες, ένα βλέμμα που επιλέγει, αντιμέτωπο με την κορυφή της λογοτεχνίας και των λογοτεχνιών, να είναι καταρχήν αθώο. Η Κωμωδία, υποστηρίζει ο Μπόρχες, είναι ένα βιβλίο που όλοι πρέπει να διαβάσουμε. Να μην το κάνουμε σημαίνει να στερηθούμε το μεγαλύτερο δώρο που μπορεί να μας προσφέρει η λογοτεχνία, σημαίνει να καταδικάσουμε τον εαυτό μας σ' ένα περίεργο ασκητισμό. Γιατί να αρνηθούμε τη χαρά να διαβάσουμε την Κωμωδία;

Κάποιους λόγους που μας κάνουν να στερούμε τον εαυτό μας από αυτή την ηδονή έχουμε ήδη αναφέρει στην αρχή κι ο Μπόρχες, χωρίς αμφιβολία, τους γνωρίζει πολύ καλά και γι' αυτό, αν και έχει υπόψη του όλα σχεδόν τα σχόλια που έχουν γραφτεί για τη Θεία Κωμωδία (αν αυτό είναι δυνατόν για κάποιον, αυτός χωρίς αμφιβολία θα είναι ο Μπόρχες), τα παραμερίζει και, αρχικά τουλάχιστον, μιλάει για το ποίημα όπως θα έπρεπε να το πρωτοδιαβάσουμε, σαν μια εκπληκτική αφήγηση και σαν μια εκπληκτική ποίηση, απαλλαγμένο από το βάρος των θεολογικών, πολιτικών, βιογραφικών ή όποιων άλλων ερμηνειών που κατά καιρούς έχουν δοθεί. Αν η πρώτη ανάγνωση είναι τέτοια που προτείνει ο Μπόρχες, προσανατολισμένη δηλαδή προς την απόλαυση, είναι σίγουρο πως θα ακολουθήσουν και άλλες και τότε πια τα σχόλια και οι ποικίλες ερμηνείες θα είναι σίγουρα χρήσιμες και καλοδεχούμενες.

Στα εννέα δαντικά του δοκίμια ο Μπόρχες πλησιάζει ορισμένα από τα κορυφαία επεισόδια της Κωμωδίας (ενός έργου που αποτελείται εξ ολοκλήρου από κορυφές), και, αφού παρουσιάσει συνοπτικά το περιεχόμενό τους, μας τα δείχνει από μια άλλη οπτική γωνία, φωτίζει σκοτεινά τους σημεία, προτείνει προφανείς και όχι και τόσο προφανείς ερμηνείες τους, συνδέει το περιεχόμενό τους με λογοτεχνικές αναφορές που μόνο ο ίδιος θα μπορούσε να σκεφτεί κι, ακόμα, προσπαθεί να αποκρυπτογραφήσει τους όρους γέννησης του έργου. Προτείνει ή επαναλαμβάνει την υπόθεση ότι ο Δάντης έγραψε ολόκληρη τη Θεία Κωμωδία μόνο και μόνο για να πραγματοποιήσει στο πλαίσιό της μια συνάντηση με την αγαπημένη του Βεατρίκη που η αληθινή ζωή τού στέρησε. Ή, διαφορετικά, απλώς για να βρει την ευκαιρία να μιλήσει γι' αυτήν, όπως της άξιζε. Λέει ο Μπόρχες αναφερόμενος ακριβώς σε αυτή την υπόθεση: στην αρχή της Νέας Ζωής διαβάζουμε ότι μια φορά σε μια επιστολή ανέφερε ο Δάντης εξήντα γυναικεία ονόματα για να περιλάβει, μυστικά, το όνομα της Βεατρίκης. Πιστεύω ότι και στην Κωμωδία επανέλαβε αυτό το μελαγχολικό παιχνίδι.

Ο Νίτσε ονόμασε τον Δάντη μια ύαινα που κάνει ποίηση μέσα στους τάφους, ενώ ο Καζαντζάκης υποστηρίζει ότι το κυρίαρχο κίνητρο για να γράψει ο φλωρεντινός συγγραφέας το μέγιστο έργο του ήταν η επιθυμία του για εκδίκηση, η λύσσα του ενάντια στους εχθρούς του, που τον είχαν εξορίσει από την αγαπημένη του Φλωρεντία και του είχαν στερήσει τις τιμές που άξιζαν σε έναν ποιητή του μεγέθους του. Η θεωρία του Μπόρχες, που δεν είναι στην πραγματικότητα, όπως κι ο ίδιος παραδέχεται, ολότελα δική του, φωτίζει το ποίημα από μια άλλη πλευρά και μας οδηγεί να το διαβάσουμε εκ νέου και με διαφορετική διάθεση. Αυτό νομίζω είναι το περισσότερο που μπορούν να προσφέρουν τα οποιαδήποτε σχόλια, όσο ιδιοφυή κι αν είναι, σε ένα τέτοιο μεγαλειώδες έργο, να μας οδηγήσουν να το ξαναδιαβάσουμε με ένα διαφορετικό ενδεχομένως βλέμμα. Ο Μπόρχες με τα Εννέα του δοκίμια για τον Δάντη, και τη διάλεξή του για τη Θεία Κωμωδία που συνοδεύει την έκδοση, μεταφρασμένη για δεύτερη φορά στη γλώσσα μας, το πετυχαίνει απόλυτα και η νέα μετάφραση της Θείας Κωμωδίας στα νέα ελληνικά από τον Ανδρέα Ριζιώτη είναι ο καλύτερος σύμμαχος σε αυτή την ηδονική αναγνωστική περιπέτεια.

BOOKS' ARCHIVES
[HappyReviews]


[01]Μπέρναρντ Λιούις: Οι Ασσασίνοι.
[02]Στιούαρτ Χόουμ: Blowjob.
[03]Tόμας Μπέρνχαρντ: Διόρθωση.
[04]a. Γιόχαν Χουϊζίνγκα: Homo Ludens, Ο Άνθρωπος και το Παιγνίδι.b. Ροζέ Καγιουά: Τα Παιγνίδια και οι Άνθρωποι. c. Ιουλίτα Ηλιοπούλου
[05]Ιστορία της Νεωτερικής και Σύγχρονης Φιλοσοφίας (Φυσιογνωμίες και Έργα).
[06]Εμμανουήλ Παπαζαχαρίου (Ζάχος):Η Πιάτσα.
[07]Samuel Beckett: Κάθαρση (και άλλα έργα).
[08]CHE Όπλα, Ποίηση, και Κάμερα.
[09]Στέφανος Ροζάνης: Ezra Pound, Ένας νεωτερικός Οδυσσέας.
[10]π. Νικόλαος Λουδοβίκος:Η κλειστή πνευματικότητα και το νόημα τού εαυτού/Ο μυστικισμός τής ισχύος και η αλήθεια τής φύσεως και τού προσώπου.
[11]Jean Baudrillard: Συνθήματα.
[12]Αντόνια Λογκ: Shadow-Box.
[13]Πωλ Βιριλιό: Η διαδικασία της σιωπής.
[14]Χρήστος Σιδερής : 7 Ημέρες ψέμματα.
[15] Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος: Το απροσδόκητο γρασίδι.
[16] Στέφανος Ροζάνης:Ο αδιανόητος θάνατος.
[17] Παν. Δρακόπουλος:Κείμενα με σπασμένη ενότητα.
[18] John Ralston Saul : Πολιτισμός χωρίς συνείδηση.
[19] Dante Alighieri: Η θεία κωμωδία. Χ.Λ. Μπόρχες: Δοκίμια για τον Δάντη.
[20] Τζων Ντος Πάσος: Manhattan transfer.
[21] Μάρσαλ Σάλινς: Πολιτισμός και πρακτικός λόγος
[22] Αχιλλέας Φωτάκης: Βιβλιογραφία τού Σουρεαλισμού στα ελληνικά (μέρος πρώτο)
[23] Αριστούργημα με δίχως ψυχή
[24] Για Τις Σπονδές Ας Πω Δυο Λόγια
[25] Ο Καιρός των Χρυσανθέμων

26.Το ιθαγενικό ζήτημα σήμεραJeffrey Sissons

Χαράλαμπος Γιαννακόπουλος