ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΣΥΝΤΑΞΗΣ
ΜΙΑΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ ΠΕΡΙ ΣΟΥΡΕΑΛΙΣΜΟΥ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ
(ΜΕΡΟΣ Α')

Πριν αποπειραθώ να συντάξω μια βιβλιογραφία του σουρεαλισμού (ή υπερρεαλισμού) στα ελληνικά δεν μπορούσα να φανταστώ τη δυσκολία ενός τέτοιου εγχειρήματος. Κι αυτή η δυσκολία έγκειται σε διάφορες και πολύπλευρες παραμέτρους φυσικά. Ανακαλύπτω τώρα ότι ακόμη και μια βιβλιογραφία δεν μπορεί να αποφύγει την κυριαρχία του υποκειμενισμού. Πόσο μάλλον όταν ανακαλύπτω και στα ίδια - τα περί σουρεαλισμού - βιβλία μεγάλες διχογνωμίες σε σχέση με το τι είναι σουρεαλιστικό και τι όχι, ποια είναι καλή μετάφραση κειμένου και ποια όχι και? και? Ας μη μακρηγορήσω όμως` το λέω εξαρχής ότι θα υπάρξει και Β' μέρος της βιβλιογραφίας όπου θα αναφερθούν κι άλλοι συγγραφείς, κι άλλα βιβλία που θα συμπληρώνουν αυτά του Α' μέρους - επίσης θα διορθωθούν τις τυχόν ελλείψεις/ παραλείψεις και τα λάθη του πρώτου μέρους. Το πώς αναφέρονται τα βιβλία δεν έχει ουδεμία ιεραρχική σημασία. Απλά με αυτή τη σειρά μου τα φέρνει η μνήμη ?

Ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα της έκδοσης των περί σουρεαλισμού βιβλίων στα ελληνικά είναι η Μετάφραση κι αυτό γιατί το κύριο όπλο του γαλλικού σουρεαλισμού στην ηρωική του περίοδο αποτελούσε η αυτόματη γραφή. Η αυτόματη γραφή ήταν η απόληξη, μεταξύ άλλων, μιας γενναίας διαδικασίας καταστροφής λέξεων και νοημάτων που ξεκίνησε το Νταντά και κατά κάποιο τρόπο συνέχισαν οι λετριστές. Αυτή η διαδικασία λοιπόν που διεκδικούσε για μια εποχή στη Γαλλία το ποιητικό «μονοπώλιο» με σφοδρές επιθέσεις σε συμβολικούς και ρομαντικούς, στηριζόταν εμφανώς σε μια άρρηκτη σχέση των λέξεων με το ασυνείδητο και σε κάποιες περιπτώσεις (που δεν αποτελούν τη μειοψηφία) αυτό το ασυνείδητο συνδεόταν άρρηκτα με τη Γαλλική Γλώσσα - μ' αυτό θέλω να πω ότι οι μεταφραστές των αυτοματιστών γάλλων σουρεαλιστών συχνά έφτασαν να αναρωτηθούν αν έχει νόημα μια πιστή μετάφραση σε άλλη γλώσσα απ' αυτή που διατυπώθηκε το ποίημα, το κείμενο κτλ. Είναι ενδεικτικό ότι στη χώρα μας μεταφράστηκαν πολύ λίγα αυτόματα κείμενα γάλλων. Ίσως μάλιστα αυτή η λειψή εισαγωγή του υπερρεαλισμού εν Ελλάδι οφείλεται στο ότι, μεταξύ άλλων, δεν καλλιεργήθηκε γενικότερα και ο αυτοματισμός εδώ, εκτός των περιπτώσεων Εγγονόπουλου κι Εμπειρίκου. Από αυτή την άποψη, ωστόσο, της σχέσης δηλ. γλώσσας και ασυνείδητου, ίσως καλώς και δε μεταφράστηκαν τα «γαλλικά αυτόματα» σε μεγαλύτερη κλίμακα εδώ μιας και προσωπική μου εκτίμηση είναι ότι πιο πολλά έχει να δώσει στον έλληνα αναγνώστη η Υψικάμινος πχ παρά τα Μαγνητικά Πεδία γιατί επιτυγχάνεται ευκολότερα αυτή η επικοινωνία μεταξύ της γλώσσας του ποιητή και του ασυνείδητου του αναγνώστη (χωρίς να μειώνω την αξία του έργου του θείου Μπρετόν και του Φιλίπ Σουπώ). Τελοσπάντων. Συχνά πάντως θα αναφερθούν ονόματα μεταφραστών - επάγγελμα ηρωικό μα κι αδικημένο? Τα τρία στοιχεία πάντως που κυρίως θα αναφέρονται θα είναι ο τίτλος βιβλίου, ο συγγραφέας και ο εκδοτικός οίκος?

Το βασικό πρόβλημα όμως, όπως είπα και πριν, όσον αφορά τη σύνταξη της βιβλιογραφίας που αναγκαστικά θα λυθεί μόνο μέσω του υποκειμενισμού κι αυτό έχει σχέση καταρχήν με το ποιο έργο μπορεί να ονομαστεί σουρεαλιστικό και ποιος συγγραφέας μπορεί να θεωρηθεί σουρεαλιστής. Και αν ήταν κάποιος ποιητής όντως σουρεαλιστής, για πόσο χρόνο ήταν; Θα θεωρήσουμε σουρεαλιστή αυτόν μόνο που εντάχθηκε στο κίνημα ή κι αυτόν που οικειοποιήθηκε την τεχνοτροπία ή και την άλλαξε (λιγάκι) σε σχέση με το προσωπικό του στιλ; Ευτυχώς ή δυστυχώς δε θα μπορούσα πάνω σε μια βιβλιογραφία να αφήσω αυτά τα ερωτήματα αναπάντητα. Τα περιοδικά που αναφέρονται προς το τέλος της βιβλιογραφίας τα αντιγράφω από σχετικές βιβλιογραφίες συγγραφέων που ασχολήθηκαν έντονα με τον ελληνικό υπερρεαλισμό όπως η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου για παράδειγμα? Επέλεξα για τους πιο πολλούς συγγραφείς να αναφέρω σχεδόν ο,τι έχει μεταφραστεί ή γραφτεί στα ελληνικά και εξηγώ παρακάτω γιατί γίνεται αυτό επ' αφορμή της περίπτωσης Εγγονόπουλου.

Τελευταίο θα αναφέρω το σημαντικότερο ίσως ερώτημα που προκύπτει: γιατί σουρεαλισμός και γιατί μια βιβλιογραφία για αυτόν;

Γιατί ο σουρεαλισμός είναι από τα πιο ενδιαφέροντα κινήματα στην ιστορία - τον καθένα πιστεύω μπορεί να χτυπήσει το ωστικό κύμα της βόμβας (με συγχωρείτε για την επηρεασμένη από το τρομο-κλίμα της εποχής ορολογία) που λεγόταν σουρεαλισμός. Τα κομμάτια της βόμβας σήμερα έχουν διασκορπιστεί όπως έλεγε κι ο Τζαρά για το Νταντά όμως καθένα απ' αυτά κρύβει μια μικρή αλήθεια. Ο διασκορπισμός των κομματιών έχει βοηθήσει την εξουσία να κρύψει το ανατρεπτικό νόημα του σουρεαλισμού και να τον αφομοιώσει. Όμως αυτό τι σημαίνει; Δε σημαίνει σίγουρα ότι τα αιχμηρά σημεία του μαχαιριού στόμωσαν. Χρειάζεται βέβαια μια αναθεώρηση πάνω σε παλιές θέσεις, αναπροσαρμογή απόψεων και πολιτικών (όπως για παράδειγμα στο πεδίο της μεταφυσικής που προώθησε ο σουρεαλισμός ), νέες ιδέες πρέπει να αναπτυχθούν πάνω στο ρεύμα που φέρνει τις παλιές. Ο Μπρετόν το 65' μας είπε ότι «το σκάνδαλο πέθανε». Ναι, μα μαζί μ' αυτό πέθανε και ένας τύπος αστού ο οποίος ήταν ο αποδέκτης του σκανδάλου. Νέα μέσα λοιπόν πρέπει να χρησιμοποιήσουμε σε νέες εποχές. Σ' αυτόν τον αγώνα που (πρέπει να) διεξάγουμε λοιπόν συλλογικά με ματιές στο μέλλον αφενός και ενάντια στην κοινωνική αμνησία αφετέρου εξακολουθεί να μας συγκινεί εκείνος ο δρόμος που χαράχτηκε από τους πρωτοπόρους Γάλλους σουρεαλιστές (και συνεχίστηκε από Έλληνες εν μέρει), ο οποίος περνά από δύο ιδιάζουσες προτροπές της δυτικής ιστορίας: «Να αλλάξουμε τον κόσμο» (Μαρξ) και «Να αλλάξουμε τη ζωή» (Ρεμπώ). Να αλλάξουμε τον κόσμο, πόσο μάλλον όταν αυτός σήμερα χαρακτηρίζεται κυρίως από την ετερονομία, την εμπορευματοποίηση των πάντων και την αμετροεπή βία της κυριαρχίας? και να αλλάξουμε τη ζωή, πόσο μάλλον όταν αυτή η ζωή διέπεται από μια ζοφερή καθημερινότητα, στεγνή από φαντασία, δημιουργία και ζεστά συναισθήματα.

Ο σουρεαλισμός αποτελεί αναπόσπαστο πλέον στοιχείο του δυτικού επαναστατικού καλλιτεχνικό-πολιτικού κινήματος, ενός κινήματος που μέσα από ιστορικές νίκες και ήττες φτάνει τους δύο αιώνες ζωής. Για κάποιους η ιστορία τελείωσε, το ίδιο και η πολιτική, ως τρόπος οργάνωσης των κοινωνιών. Εμείς θα συνεχίσουμε ενάντια σ' αυτό το κενό νοήματος, τον ατομικισμό και την εκνευριστική ηρεμία με τους Μπρετόν και Φρόιντ, Μαρξ και ΝτεΜπόρ, Μπακούνιν και Κροπότκιν, Μποντλέρ και Ρεμπώ, Μαρινέτι και Τζαρά, Εγγονόπουλο κι Εμπειρίκο, Καμύ και Μαρκούζε, Καστοριάδη και Ίλλιτς και πολλούς ? πολλούς ακόμη? Αυτή βιβλιογραφία εν τέλει είναι μια μικρή συμβολή πάνω σ' αυτό τον αγώνα.

* * *


Διάφορες εκδόσεις έχουν μεριμνήσει για να μεταφέρουν ένα όσο το δυνατόν μεγαλύτερο κομμάτι των σημαντικότερων έργων του μεγάλου μύστη του γαλλικού σουρεαλισμού και πατέρα όλων των σουρεαλισμών του πλανήτη, Αντρέ Μπρετόν. Καταρχήν ο Ελεύθερος Τύπος μας έδωσε μια συλλογή κειμένων του Μπρετόν με τίτλο «Τι είναι ο Σουρεαλισμός;». Τα βασικότατα «Μανιφέστο του Σουρεαλισμού» εκδόθηκαν από τη Δωδώνη και μεταφράστηκαν από την αυτόχειρα Ελένη Μοσχονά. Τα «Μαγνητικά Πεδία», η «Μαρτινίκα, η γητεύτρα των φιδιών», το «Έρνστ και Πικάσο» και η «Ανθολογία του Μαύρου Χιούμορ» εκδόθηκαν από τον Αιγόκερω. Το τελευταίο έργο είχε πολλούς και καλούς μεταφραστές. Από κει και πέρα οι εκδόσεις Ύψιλον μας πρόσφεραν σε μετάφραση του Σ. Κουμανούδη τα εξής έργα: «Τα Συγκοινωνούντα Δοχεία», η «Άμωμος Σύλληψη», ο «Τρελός Έρως», το «Υπερρεαλισμός και Ζωγραφική», τη «Νάντια» και την «Αρκάνα 17». Φυσικά η Άμωμος Σύλληψη έχει γραφεί και από τον Πωλ Ελυάρ, η Μαρτινίκα και από τον ζωγράφο Αντρέ Μασόν και τα Μαγνητικά Πεδία και από τον Φιλίπ Σουπώ. Επιπλέον οι εκδόσεις Ουτοπία μας έδωσαν την «Πολιτική Θέση του Σουρεαλισμού». Αυτά σε σχέση με τα έργα του Μπρετόν. Έχουν μεταφραστεί βέβαια και δύο βιογραφίες του Μπρετόν (από τις πολλές που κυκλοφορούν στο εξωτερικό), η μία από τον πρώην σουρεαλιστή Σαράν Αλεξαντριάν (Θεμέλιο) και η άλλη σε επιμέλεια και εισαγωγή του Bedouin (Πλέθρον). Και οι δύο βιογραφίες έχουν βέβαια τον τίτλο: «Αντρέ Μπρετόν». Τέλος από τη σειρά «Ο άτακτος λαγός» υπάρχει το πρόσφατο άρθρο «Επάνοδος στον Μπρετόν» του σουρεαλιστή της τελευταίας περιόδου Julien Gracq σε μετάφραση Κακναβάτου.

Έπειτα έρχονται τα βιβλία για τον σουρεαλισμό, και κυρίως τον γαλλικό. «Οι Σουρεαλιστές» του Οντουάν Φιλίπ (Θεμέλιο) είναι σημαντικότατο βιβλίο για όποιον θέλει να αρχίσει να μαθαίνει τα βασικά περί του κινήματος. Υπάρχει επίσης η περιβόητη και χρησιμότατη «Ιστορία του Σουρεαλισμού» του σουρεαλιστή Μορίς Ναντώ (Φόρμα) σε μετάφραση της Α. Παπαθανασοπούλου, τα δύο εξίσου σημαντικά και αγαπημένα των ακαδημαϊκών «Νταντά και Σουρεαλισμός» του Bigsby (Ερμής) σε μετάφρ. και πάλι της Ελένης Μοσχονά και το «Νταντά και Υπερρεαλισμός» του Μάθιου Γκέηλ σε μετάφρ. του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη (Καστανιώτης). Καταχρηστικά εδώ θα ενέτασσα και το «Υπερρεαλισμός και ο Μεταπόλεμος» του ρουμάνου Τριστάν Τζαρά (Υ). Επιπλέον πρέπει να καταχωρηθεί και το «Σουρεαλισμός» του Πάτρικ Βάλντμπεργκ, που ήταν για ένα φεγγάρι σουρεαλιστής (Υποδομή). Εδώ θα ενέτασσα επίσης και το βιβλίο του Οκτάβιο Παζ «Η Αναζήτηση της Αρχής» (Ηριδανός), το «Υπερρεαλισμός» (συλλογή κειμένων από Γκοβόστη) σε μετάφραση Εγγονόπουλου, Εμπειρίκου και πολλών και άλλων σπουδαίων? Επίσης καταχρηστικά θα προσθέσω το «Η ιστορία του αντί-Σουρεαλισμού» του καταστασιακού Ραούλ Βάνεγκεμ που εκδόθηκε με ψευδώνυμο στη Γαλλία και εδώ φυσικά (Ελεύθερος Τύπος) αλλά και την «Έρευνα για τη Σεξουαλικότητα» (Καστανιώτης) όπου δεν υπάρχει λογοτεχνικό ενδιαφέρον αλλά σίγουρα αποτελεί ντοκουμέντο σε σχέση με την εποχή του ηρωικού γαλλικού σουρεαλισμού. Αναφέρω και το «Υπερρεαλισμός και Υπερρεαλισμοί (Ελλάδα, Ρουμανία, Ισπανόφωνες Χώρες)» του Βικτόρ Ιβάνοβιτς (Πολύτυπο). Τέλος η ανθολογία «Από το ρομαντισμό στο σουρεαλισμό και ως την επανάσταση» (Καθρέφτης) με κείμενα Ρομπέρ Ντεσνός και άλλων? Φυσικά οι Φιλίπ, Μπίγκσμπι, Ναντώ, Γκέηλ και Βάλντμπεργκ περιγράφουν συνολικά την ιστορία του κινήματος και σε αυτό κυρίως διακρίνονται από τα υπόλοιπα?

Η Νίκη Λοιζίδη είναι μια ακαδημαϊκός που έχει συμβάλλει σε μεγάλο βαθμό στην αποσαφήνιση κάποιων οξέων προβλημάτων εντός της απόστασης από το γαλλικό στον ελληνικό σουρεαλισμό και δίνοντας μάλιστα έμφαση σε σημαντικές προσωπικότητες του κινήματος. Αναφέρω εδώ τα εξής βιβλία της: «Απόγειο και Κρίση της Πρωτοποριακής Ιδεολογίας», «Ο Μύθος του Μινώταυρου στην Πρωτοπορία του Μεσοπολέμου», «Ο Υπερρεαλισμός στη Νεοελληνική Τέχνη (Εγγονόπουλος)», «Τζιόρτζιο Ντε Κίρικο». Όλα έχουν εκδοθεί από τη Νεφέλη.

Στο ίδιο πλαίσιο θα μας βοηθήσουν πολύ τέσσερα βιβλία ακαδημαϊκών της Θεσσαλονίκης: της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου, το «?δεν άνθησαν ματαίως (ανθολογία ελλήνων υπερρεαλιστών)» (Νεφέλη) και το «Η ποίηση στον καιρό του τραβήγματος της υψηλής σκάλας» (Στιγμή), και δύο του Ζάχου Σιαφλέκη, το «Από τη Νύχτα των Αστραπών στο Ποίημα-Γεγονός» (Επικαιρότητα) με μια πολύ περιεκτική συγκριτική μελέτη ποιημάτων ελλήνων και γάλλων σουρεαλιστών αλλά και το «Συγκριτισμός και Ιστορία της Λογοτεχνίας» (Επικαιρότητα) με κάποια σχετικά κεφάλαια.
Και φυσικά ένα βιβλίο του Γιώργη Γιατρομανωλάκη, αφιερωμένο στον κατά πολλούς πρώτο εκπρόσωπο του ελληνικού υπερρεαλισμού. Το «Ανδρέας Εμπειρίκος: ο ποιητής του νόστου και του έρωτα» (Κέδρος).

Αλλά ας ξαναπάρουμε τα πράγματα από την αρχή παραθέτοντας έργα μεμονωμένων συγγραφέων, μελών του σουρεαλιστικού κινήματος. Ας αρχίσουμε λοιπόν από τους Έλληνες εκπροσώπους τους οποίους αναγνωρίζω σαφώς στα πρόσωπα του Εμπειρίκου και του Εγγονόπουλου, λιγότερο του Βαλαωρίτη και του Νικόλα Κάλας και ακόμη λιγότερο στου Οδυσσέα Ελύτη. Καταχρηστικά ίσως θα ανέφερα άλλους ποιητές, διαφωνώντας έτσι με την κατάταξη που προτίμησε η Φρ. Αμπατζοπούλου. Η Ζιζέλ Πράσινος νομίζω ότι καλύτερο είναι να υπολογισθεί ως εκπρόσωπος του γαλλικού κινήματος. Άλλωστε το ελληνικό ρεύμα μπορεί δύσκολα να χαρακτηριστεί κίνημα για διάφορους λόγους, γι αυτό και είναι λάθος νομίζω να παραφορτώνουμε τη λίστα με τους έλληνες σουρεαλιστές μόνο και μόνο λόγω κάποιων εκρήξεων διάφορων συγγραφέων.

Anyway, ας ξεκινήσουμε με τον πιο σκληροπυρηνικό σουρεαλιστή εν Ελλάδι, το Νίκο Εγγονόπουλο. Τα «Ποιήματά» του φυσικά κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Ίκαρος πλέον σε ενιαίο τόμο και ενσωματωμένο τον Μπολιβάρ που κυκλοφόρησε πολλάκις και μόνος του. Μόνο η «Κοιλάδα με τους Ροδώνες» εξαιρείται από τον τόμο μιας και εκδόθηκε αργότερα (πάλι Ίκαρος). Επίσης υπάρχουν τα «Πεζά Κείμενα» (Υ), το «Οι άγγελοι στον παράδεισο μιλούν ελληνικά. Συνεντεύξεις του Νίκου Εγγονόπουλου» (Υ), το «Σχέδια και Χρώματα» (Υ), τα «Ελληνικά Σπίτια» (Υ) αλλά και (Πανεπιστημιακές εκδόσεις του Ε.Μ.Π.), ο «Καραγκιόζης» (Υ) και το «?και σ' αγαπώ παράφορα» (Ίκαρος). Ένα κείμενο του υπάρχει και στον τόμο «Καβάλα, μια πόλη στη λογοτεχνία» (Μεταίχμιο). Επίσης έχουν γραφεί για τον Εγγονόπουλο η συλλογή κειμένων ακαδημαϊκών κυρίως «Ωραίος σαν Έλληνας» (Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν), το «Ο ποιητής Νίκος Εγγονόπουλος» από την Ελένη Ζαμάρου (Καρδαμίτσα), το «Νικόλαος Εγγονόπουλος ή το Θαύμα του Ελμπασάν και του Βοσπόρου» που αποτελεί τυπωμένη στο χαρτί διάλεξη του Ανδρέα Εμπειρίκου (ΑΓΡΑ), το «Νίκος Εγγονόπουλος ο Βυζαντινός» των Ν. Ζία και Α. Δεληβοριά (Υ) και το πρόσφατο και γεμάτο εκπλήξεις (!) «Επί τα ίχνη του Νίκου Εγγονόπουλου» (Ποταμός) της Νέλλης Ανδρικοπούλου, ζωγράφου και πρώην συζύγου του ποιητή-ζωγράφου. Σ' αυτά βέβαια προστίθενται και τα δυο βιβλία που προαναφέραμε, της Λοιζίδη και του Γιατρομανωλάκη, και το «30 χρόνια Μπολιβάρ: Νίκος Εγγονόπουλος» του Δημήτρη Ιατρόπουλου (Καστανιώτης).

Ο έτερος Διόσκουρος (χαρακτηρισμός που αμφισβητεί η Ανδρικοπούλου) Ανδρέας Εμπειρίκος εξέδωσε λίγα όσο ζούσε αλλά μετά θάνατον τα βιβλία απ' αυτόν και γι αυτόν προσεγγίζουν τα 30 και έχουμε ακόμη μέλλον. Όλο σχεδόν το έργο του Εμπειρίκου που έχουμε δει μέχρι σήμερα εκδίδεται από τον ΑΓΡΑ: «Υψικάμινος», «Ενδοχώρα», «Αι γεννεαί πάσαι ή η σήμερον ως αύριον και ως χθες», «Γραπτά ή Προσωπική Μυθολογία», «Ο Μέγας Ανατολικός» (8 τόμοι), «Ζεμφύρα ή το μυστικόν της Πασιφάης», «Οκτάνα», «Ες Ες Ες Ερ», «Ψυχαναλυτικά Κείμενα», «Ταξίδι στη Ρωσία», «Άνευ όρων, Άνευ ορίων» και «Φωτοφράκτης». Από το Υ εκδόθηκε η «Αργώ ή Πλους αεροστάτου». Για τον Ανδρέα Εμπειρίκο έχουν γραφτεί από τον Λεωνίδα Χρηστάκη η «Βιοπραγματική Σουρεαλογραφία του Ανδρέα Εμπειρίκου» (Χάος & Κουλτούρα), από τον Οδυσσέα Ελύτη το «Αναφορά στον Ανδρέα Εμπειρίκο» (Υ), από το Νάνο Βαλαωρίτη το «Ανδρέας Εμπειρίκος» (Υ), από τον Σάββα Μιχαήλ το «Πλους και Κατάπλους του Μέγα Ανατολικού» (ΑΓΡΑ), από τον Guy Saugnier το «Ανδρέας Εμπειρίκος: Ανθολογία και Ποιητική. Δοκίμια» (ΑΓΡΑ), από τον Έκτορα Κακναβάτο τα «Υψικαμινίζουσες Νεοπλασίες» (ΑΓΡΑ) και «Για τον Μεγάλο Ανατολικό» (ΑΓΡΑ), από τον Άλκη Άνδρο το «Οι πλόκαμοι της Αλταμίρας», από τον Ασλανίδη το «Ο Ανδρέας Εμπειρίκος και η χαρμολύπη» (Κέδρος), από διάφορους συγγραφείς το «Μνήμη Ανδρέα Εμπειρίκου» (Υ), από τον Αναγνωστόπουλο το «Η ποιητική του έρωτα στο έργο του Ανδρέα Εμπειρίκου» (Υ) και από τον Κεχαγιόγλου το «Ανδρέας Εμπειρίκος: Αι Λέξεις» (University Studio Press). Να σημειώσουμε ότι ο Άνδρος και ο Κακναβάτος στις Νεοπλασίες του γράφουν κυρίως έπ' αφορμή της ποίησης του Εμπειρίκου και πιάνουν τα νήματα απ' όπου τα άφησε ο μεγάλος Ανδριώτης, παρά γράφουν αναλύοντας με τον κλασικό τρόπο την ποιητική του. Τέλος κείμενα του Ανδρέα Εμπειρίκου έχουν μπει στους τόμους «Γ. Μαυροϊδής» (ΑΔΑΜ) και «Περί βιβλιοθηκών» (ΑΓΡΑ)

Εδώ να κάνουμε μια παρένθεση προς αποφυγήν παρεξηγήσεων. Δύσκολα θα μπορούσε κάποιος να βρει τον παρθένο σουρεαλισμό της Υψικαμίνου ή των ποιημάτων 30' με 50' του Εγγονόπουλου στα επόμενα γραπτά τους ή σχέδια όσον αφορά τον Εγγονόπουλο. Πχ η Ζεμφύρα δε θα μπορούσε να χαρακτηριστεί σουρεαλιστικό έργο νομίζω. Όμως η ισχυρή της σύνδεση με τη Μυθολογία αφενός και την Ψυχανάλυση αφετέρου τη φέρνει πολύ κοντά στο πνεύμα του μοντερνισμού που καθιέρωσε ο σουρεαλισμός και πανευρωπαϊκά μαζί με άλλες δυνάμεις. Ούτως ή άλλως η ψυχανάλυση είναι σημαντική για το σουρεαλισμό. Ολίγον τι καταχρηστικά λοιπόν αναφέρω όλα τα έργα του Εγγονόπουλου και του Εμπειρίκου με το σκεπτικό όμως ότι το ένα δεν μπορεί να παρουσιαστεί ασύνδετο από το άλλο και ότι η ψυχοσύνθεση του σουρεαλιστή για να αναλυθεί βαθιά πρέπει να επιχειρήσουμε διείσδυση σε όλα τα έργα του καλλιτέχνη. Η Ανδρικοπούλου άλλωστε δηλώνει ότι ακόμη και στα Ελληνικά Σπίτια κάτι μπορείς να βρεις από τον σουρεαλιστή Νίκο Εγγονόπουλο.

Ο Νάνος Βαλαωρίτης μας έχει δώσει καταρχήν ένα πολύ χρήσιμο και κατατοπιστικό βιβλίο σε σχέση με τι συνέβη γύρω από το περιοδικό Πάλι και την περίφημη γενιά του 30', το «Μοντερνισμός, Πρωτοπορία και το Πάλι» (Καστανιώτης). Παρένθεση: επίσης κατατοπιστικά μα σε άλλο ύφος είναι «Η γενιά του 30'» του μεγάλου Mario Vitti (Ερμής) αλλά και η δική του επίσης «Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» (). Συνεχίζουμε με Βαλαωρίτη: όλα τα έργα του έχουν επηρεαστεί, νομίζω, από το αρχικό σουρεαλιστικό του ύφος όμως διάφορες μέθοδοι και τεχνοτροπίες, θα έλεγα, τον διεκδικούν μιας και έχει πάρει κάτι από κάθε λογοτεχνική σχολή και έχει εμβαθύνει πλέον όσο κανείς σε λογοτεχνικά ζητήματα καθώς ήταν για δεκαετίες ένας διαυγής ακαδημαϊκός πάνω σ' αυτό το αντικείμενο στις ΗΠΑ. Τα πιο καθαρά σουρεαλιστικά του έργα είναι νομίζω «Ο έγχρωμος στυλογράφος» (Δωδώνη), η «Παραμυθολογία» (Νεφέλη) και «Ο Ομιλών Πίθηκος» (Αιγόκερως).

Σε σχέση με τον Ελύτη τα προσφάτως εκδοθέντα «Άπαντα Ποιήματά» του (Ίκαρος) σίγουρα σε κάποιο μέρος τους διαπερνούν και τον σουρεαλισμό (Δε θέλω να μπω σε αναφορές, αν και δεν είναι εντελώς υποκειμενικό το θέμα). Στα «Ανοιχτά Χαρτιά» επίσης θα βρεθούν χρήσιμα σχόλια για τη γενιά του 30' που διαποτίστηκε και από το μικρόβιο του σουρεαλισμού. Νομίζω ότι ο Ελύτης διαθέτει και εκθέτει ένα ολόκληρο ποιητικό προσωπικό σύμπαν που δε θα 'πρεπε να τον εντάσσει τόσο εύκολα όμως στον υπερρεαλισμό. Είναι σαφώς επηρεασμένος από τον ποιητή Πωλ Ελυάρ αλλά νομίζω ότι αυτές οι επιρροές αφορούν συγκεκριμένες ποιητικές καταθέσεις που περιορίστηκαν χρονικά από το υπόλοιπο της δημιουργίας του. Ο Ελύτης μπορεί να πήρε από το λυρισμό του Ελυάρ αλλά όχι και από τον αυτοματισμό του τελευταίου. Η γραφή σε στιλ Μπρετόν, Περέ, Ντεσνός (με κυρίαρχο τον αυτοματισμό, τις διεισδύσεις στο όνειρο και τις απομακρυσμένες πραγματικότητες εικόνων) αλλά και Πρεβέρ, Κενώ (σαρκασμός και λογοπαίγνια) ως άτυπος ή τυπικός κανόνας περισσότερο υιοθετείται από τους Εγγονόπουλο κι Εμπειρίκο παρά από τον Οδυσσέα Ελύτη. Δεν αναφέρω λοιπόν συγκεκριμένα άλλα έργα του και για τους παραπάνω λόγογυς, επιφυλάσσομαι όμως για το κεφάλαιο Ελύτης στο Β' μέρος της βιβλιογραφίας.

Η «Οδός Νικήτα Ράντου» δεν ξέρω αν μπορεί να χαρακτηριστεί σουρεαλιστική (μάλλον όχι). Ωστόσο υπάρχει ένα πολύ χρήσιμο βιβλίο του Νίκου Κάλας, το «Η τέχνη την εποχή της διακύβευσης» (ΑΓΡΑ). Το βιβλίο δεν αφορά βέβαια την ηρωική γαλλική περίοδο αλλά τα χρόνια της παρακμής (50'-60'). Γράφτηκε βέβαια το 68' όταν τα πράγματα ήδη έπαιρναν μια πιο αισιόδοξη τροπή? Επιπλέον υπάρχουν τα σημαντικά «Κείμενα Ποιητικής και Αισθητικής» (Πλέθρον) που κοσμούν κάθε βιβλιογραφία επί του θέματος.

Ας επιστρέψουμε όμως και πάλι στις αναλύσεις που έγιναν από έλληνες μελετητές για τελευταία φορά στο Α' μέρος?. (Τα περιοδικά και τα αφιερώματα θα αναφερθούν στο τέλος!)

Υπάρχει καταρχήν το ωραίο «Διαδοχικές αναγνώσεις ελλήνων υπερρεαλιστών» του Αλέξανδρου Αργυρίου (Γνώση). Προϊόν βαθιάς και ποικίλης μελέτης είναι το σύγγραμμα του Δημήτρη Τσατσούλη «Η Γλώσσα της Εικόνας, σουρεαλιστικά παίγνια και κοινωνιο-σημειωτικές αναγνώσεις με αφορμή τη φωτο-γραφή του Raul Ubac» (Ελληνικά Γράμματα). Είναι μάλιστα το μοναδικό βιβλίο για το σουρεαλιστή φωτογράφο Ubac στην Ελλάδα. Ο Νίκος Βασιλικός έγραψε επίσης «Το μυθιστόρημα στον υπερρεαλισμό» (Υ) σε σχέση με την αμφίσημη θέση του κινήματος απέναντι στη λογοτεχνία, που από τη μια δεχόταν να γραφούν σουρεαλιστικά μυθιστορήματα και θαύμαζε κάποια προγενέστερα (πχ Καλόγερος του Λιούις) ενώ από την άλλη διέγραφε μέλη με την κατηγορία ότι ολίσθησαν? στη λογοτεχνία (βλέπε Φιλίπ Σουπώ). Τέλος υπάρχει το «Υπερρεαλισμός» του Νίκου Ταμπάκη (Γκοβόστης) το οποίο δεν το ΄χω βρει μέχρι στιγμής?

Και συνεχίζουμε με μελέτες για ή έργα από εκπροσώπους του γαλλικού σουρεαλισμού?
Το ένα και μοναδικό κείμενο του Benjamin Peret πέρα από σκόρπιες φράσεις, που γνωρίζω να έχει μεταφραστεί στα ελληνικά, μπορούμε να το αντλήσουμε από το περιοδικό Πεζοδρόμιο του μεγάλου Χρήστου Κωνσταντινίδη (Διεθνής Βιβλιοθήκη) στο τεύχος 12 «Η Καταισχύνη των Ποιητών» όπου μνημονεύεται μια ανηλεής επίθεση στον ύστερο (και σταλινικό) ποιητή Λουί Αραγκόν.

Έχουμε στα ελληνικά και 3 βιβλία για ή από τον Ρομπέρ Ντεσνός που κατά Μπρετόν προσέγγιζε πιο πολύ απ' όλους της ομάδας την καθαρή σουρεαλιστική ποίηση. Καταρχήν έχουμε μια συλλογή (μετάφρ. από την εξαίσια Βερονίκη Δαλακούρα - εκδόσεις Εστία) που τιτλοφορείται απλώς? «Ποιήματα» και έχει μια μάλλον άστοχη φωτογραφία εξωφύλλου. Επιπλέον δύο από τα βασικότερα έργα του Ντεσνός, το «Ελευθερία ή Έρωτας» και το Πένθος αντί Πένθους (αυτό ενσωματώνεται στο βιβλίο που έχει τον τίτλο του πρώτου μόνο?) στις εκδόσεις Καστανιώτη με μια ξενέρωτη φωτογραφία του Μαν Ραίη στο εξώφυλλο. Το τελευταίο βιβλίο αφορά ένα διήγημα του Ντεσνός που βγήκε από τον Καστανιώτη πρώτα άδετο και έπειτα δεμένο, το «Τζακ ο Αντεροβγάλτης».

Από τον Φιλίπ Σουπώ γνωρίζω ότι διαθέτουμε μεταφρασμένο μόνο το «Ο Νέγρος» σε εκδόσεις Βάνιας και με μια συνέντευξη του συγγραφέα στο τέλος που μιλάει για την ηρωική περίοδο (20'-30'). Φυσικά υπάρχουν και τα προαναφερθέντα Μαγνητικά Πεδία (Μπρετόν-Σουπώ).

Ένα βιβλίο και για τον σουρεαλιστή της τρίτης γενιάς Χανς Μπέλμερ, το «Η Ανατομία της Εικόνας» (Άρκτος) σε μετάφραση της πολυπράγμονος Σώτης Τριανταφύλλου.

Για τον ποιητή Πωλ Ελυάρ υπάρχει η βιογραφία από το Πλέθρον «Πωλ Ελυάρ» με επιμέλεια των Parrot & Marsenac. Επίσης υπάρχουν συλλογές υπό τον τίτλο «Ποιήματα» που μπορούν να βρεθούν από τις εκδόσεις: Εκάτη, Ιωλκός, Αλφειός, Καστανιώτης. Δυστυχώς κάποια από τα καλύτερα ποιήματά του από τη σουρεαλιστική περίοδό του δεν υπάρχουν πουθενά. Οι μη γαλλομαθείς γνωρίζουν λοιπόν πιο πολύ τα λυρικά - μη σουρεαλιστικά του ποιήματα και αυτά που γράφτηκαν κατά την Κατοχή των Γάλλων από τους Γερμανούς? Υπάρχουν ωστόσο τα «Ποιήματα στη Γκαλά» σε γενναία μετάφραση Κάκιας Σακελαρίου και Έλενας Πατρικίου (Χατζηνικολή).

Για τον υπέροχο Ζακ Πρεβέρ υπάρχουν το «Λόγια και άλλα» (Νεφέλη) σε πολύ καλή μετάφραση του Δ. Καλοκύρη αλλά όχι καλή ποιότητα και το «Κουβέντες» (Καστανιώτης), το «Ψάρεμα της Φάλαινας» (Οδυσσέας) και «Γράμμα από τα περιπλανώμενα νησιά» (Τεκμήριο), το «Θέαμα και Ιστορίες» (Υ) σε μετάφραση του ωραίου ποιητή Γιάννη Βαρβέρη και το «Είσοδοι και Έξοδοι. Ένα μονόπρακτο» (Μπιλιέτο).

Για το σουρεαλιστή ζωγράφο Ρενέ Μαγκρίτ υπάρχει από την Υποδομή στη γνωστή επιμορφωτική σειρά της το «Ρενέ Μαγκρίτ» από τη Σούζαν Γκόμπλικ. Επίσης το «Αυτό δεν είναι μια πίπα» που είναι γραμμένο από τον Φουκώ με αφορμή το γνωστό πίνακα του Μαγκρίτ (Οθόνη).

Τα βιβλία του σπουδαίου σουρεαλιστή ζωγράφου Σαλβαντόρ Νταλί που υπάρχουν στα ελληνικά (τα περισσότερα εξαντλημένα) είναι τα εξής: «Η κρυφή μου ζωή» (Εξάντας), «Ο Μέγας Αυνανιστής» (Όμβρος), «Το Κρυμμένο Πρόσωπο» (Εξάντας), «Το ημερολόγιο μιας μεγαλοφυίας» (Εξάντας), «Παρανοϊκοκριτική» (Αιγόκερως), «Ο Ανδαλουσιανός σκύλος» (Αιγόκερως) το σενάριο του οποίου έγραψε βοηθώντας τον Μπουνιουέλ. Για τον Νταλί υπάρχει το «Σαλβαντόρ Νταλί» του Ντόουν Αίηντς από την Υποδομή, ακόμη ένα από τις Modern Times με συγγραφέα τον Mike Venezzia και το ομότιτλο του από τον Γκοβόστη του οποίου συγγραφέας είναι ο Ignacio Gomez De Liano. Επίσης το «Σουρεαλισμός και Σαλβαντόρ Νταλί» γραμμένο από έλληνες καθηγητές (!) (εκδόσεις Ψηφίδα)?
Για τον μεγάλο σουρεαλιστή ζωγράφο Πωλ Ντελβώ υπάρχει από τον Γκοβόστη το ομώνυμο «Πωλ Ντελβώ».

Για τον Λουί Αραγκόν, τον παλιό καλό δηλαδή, υπάρχει μεταφρασμένο το «Περί του ύφους» (Υ) και ο «Παριζιάνος Χωρικός» (Υ) και σε άλλη μετάφραση ως το «Χωριό μου το Παρίσι» (Εξάντας). Έπειτα υπάρχει η βιογραφία από το Πλέθρον «Λουί Αραγκόν» σε επιμέλεια του πρώην σουρεαλιστή George Sadoul. Τέλος το «Με ανοιχτά χαρτιά» (Ηριδανός) που ο σοσιαλιστής ρεαλιστής πλέον Αραγκόν μιλά σε κάποια κεφάλαια για τους παλιούς του φίλους. Το «Μπλανς ή η Λησμονιά» (Εξάντας) νομίζω ότι δεν έχει σχέση με το σουρεαλιστικό πνεύμα. Το ίδιο και τα σταλινικά «Οι κομμουνιστές» (Σύγχρονη Εποχή) που αποτελείται από 5 τόμους και η «Παράλληλη Ιστορία» που αποτελείται από 2 τόμους (Αλφειός). Αγνοώ τα «Ανισέ ή το πανόραμα» (Εξάντας) και «Σκλαβιά και Μεγαλείο» (Αφοί Ζαχαρόπουλοι)?
Για τον Κινηματογράφο και το σουρεαλισμό γενικά αλλά και για τον Μπουνιουέλ υπάρχουν τα εξής: «Λουίς Μπουνιουέλ» Καραϊσκάκη (Αιγόκερως) με βιογραφία και εργογραφία του σουρεαλιστή σκηνοθέτη, το πάρα πολύ καλό «Κινηματογραφικές Πρωτοπορίες» της Στέλλας Θεοδωράκη (Νεφέλη), ο «Ανδαλουσιανός Σκύλος - Ταξίδι στη Σελήνη» από Λόρκα, Μπουνιουέλ, Νταλί, το «Σουρεαλιστικά κείμενα και κινηματογράφος» με κείμενα του Μπουνιουέλ (Καθρέφτης), το «Ο μαγεμένος περιπλανητής, σουρεαλιστικά γραφτά για τον κινηματογράφο» (Αιγόκερως) το οποίο προσωπικά αγνοώ, το άκρως ενδιαφέρον και κουτσομπολίστικο του Μπουνιουέλ «Η τελευταία Πνοή» (Οδυσσέας), το «Κινηματογράφος, Ντανταϊσμός, Σουρεαλισμός» (Αιγόκερως) με συλλογή πολύ ωραίων κειμένων από Πικαμπία, Ελύτη, Ρενέ Κλαίρ και άλλων καλών? Υπάρχει βέβαια και το γενικού ενδιαφέροντος «Ιστορία του Κινηματογράφου» (Δαμιανός) και το «Ντοκιμαντέρ» (Αιγόκερως) του πρώην σουρεαλιστή Sadoul αλλά και το «Ο Σουρεαλισμός στον Κινηματογράφο» του Άδωνι Κύρου ( Κάλβος).

Για τον μεταφυσικό ζωγράφο-ίνδαλμα (όχι για πολύ βέβαια) Τζιόρτζιο Ντε Κίρικο υπάρχει η κλασική βιογραφία του Γκοβόστη από τον Περ Γκίμφερερ «Ντε Κίρικο», το «Αναμνήσεις από τη ζωή μου» του ίδιου του ζωγράφου (Υ), το «Η μεταφυσική του Ντε Κίρικο στην ποίηση» του Νίκου Βασιλάκου (Υ), το βιβλίο επίσης του Νίκου Βασιλάκου «Ντε Κίρικο» (Υ) και το πολύ περιεκτικό προαναφερθέν της Νίκης Λοιζίδου. Ακόμη τα άσχετα με το Σουρεαλισμό, ενδιαφέροντα όμως «Εβδόμερος» (Υ), μυθιστόρημα του ίδιου, και το πιο απίστευτο βιβλίο «Θεσσαλικοί Σιδηρόδρομοι και Τζιόρτζιο Ντε Κίρικο» (!!!) με εκδότη το Δημοτικό Κέντρο Ιστορίας Ερευνών Δήμου Βόλου. Η σύνδεση του ζωγράφου με τους σιδηρόδρομους οφείλεται στο ότι ο πατέρας του είχε κατασκευάσει έναν απ' αυτούς στο Βόλο και ενώ ο ζωγράφος ήταν ακόμη 6 χρονών νομίζω (λίγο πριν φύγουν για Ιταλία?)

Για τον πολυβασανισμένο πρωτοπόρο του θεάτρου και για ένα φεγγάρι σουρεαλιστή Αντονέν Αρτώ υπάρχει το έργο του ίδιου «Η μεγάλη μέρα και η μεγάλη νύχτα» (Αιγόκερως) όπου και ξεδίνει για τους πρώην φίλους του, η αγαπημένη των σουρεαλιστών διασκευή που έκανε για το «Ο Καλόγερος» του Λιούις (Αιγόκερως), το ωραίο «Επιστολές και άλλα τραγικά» που επιμελήθηκε ο Λεωνίδας Χρηστάκης (Δελφίνι), το αλλοπρόσαλλο «Για να τελειώνουμε με την υπόθεση του Θεού» (Αιγόκερως), το μεγάλο του έργο το «Θέατρο και το είδωλό του» (Δωδώνη), ο «Έρωτας των εργατριών μελισσών» (Ελεύθερος Τύπος), το «Βαν Γκογκ, ο αυτόχειρας της κοινωνίας» (Αιγόκερως), το «Αρχιτεκτονικές του Σύγχρονου Θεάτρου» (Δωδώνη) με συλλογή κειμένων που ανάμεσα τους βρίσκονται ένα του Αρτώ, ένα του Μπρεχτ κτλ, το «Αντονέν Αρτώ ή ένας απρόσμενος μαθητής του Άιζενσταιν» (Αιγόκερως), το «Ταξίδι στη γη των Ταραχουμάρα» (Αιγόκερως), το άγνωστο σε μένα «Τέχνη και Θάνατος» (Μαύρος Ήλιος) και ο «Ηλιογάβαλος» (Ελεύθερος Τύπος).

Ένα βιβλίο υπάρχει του σουρεαλιστή ποιητή και θεατρικού σεναριογράφου Ροζέ Βιτράκ που να μπορεί να χαρακτηριστεί σουρεαλιστικό, το περίφημο «Βικτόρ ή τα παιδιά στην εξουσία» (Δωδώνη). Αναφορά υπάρχει γι αυτό το έργο και στα Μανιφέστο του Σουρεαλισμού νομίζω. Από τον Βιτράκ έχουν εκδοθεί νομίζω κι άλλα βιβλία στην Ελλάδα, βιβλία που είχε γράψει όταν βέβαια είχε απομακρυνθεί από το σουρεαλισμό και το πνεύμα του.

Από τον Ροζέ Βαγιάν έχει εκδοθεί το «Παράξενο Παιχνίδι».

Ένα βιβλίο γνωρίζω να υπάρχει και από τον σπουδαίο αυτόχειρα ποιητή του κινήματος Ρενέ Κρεβέλ, το «Το σώμα μου κι εγώ» (Καστανιώτης)

Ένα βιβλίο γνωρίζω να υπάρχει και για τον καταχρηστικά σουρεαλιστή Μαρσέλ Ντυσάμπ, το οποίο περιέχει συνεντεύξεις του στον Πιέρ Καμπάν. Τιτλοφορείται ως «Ο Μηχανικός του Χαμένου Χρόνου» (ΑΓΡΑ).

Από τον πρώην σουρεαλιστή Πωλ Νουζέ υπάρχει η «Ερωτική Ζωή» (Καστανιώτης) η οποία όμως δύσκολα θα μπορούσε να είναι σουρεαλιστική.

Από τη Λεονόρα Κάρινγκτον πιο κοντά στο σουρεαλισμό είναι η «Πέτρινη Πόρτα» (Αιγόκερως) παρά η «Αρχάρια» (Υ).

Από τον πολυπράγμονα, ιδρυτή της Oulipo και σουρεαλιστή Ραιημόν Κενώ σχεδόν όλα τα μυθιστορήματα είναι επηρεασμένα από το σουρεαλιστικό τρόπο γραφής και κυρίως τα «Ασκήσεις Ύφους» (Υ), «Η Ζαζί στο μετρό» (Γράμματα), «Όνειρο και Φυγή» (Αιγόκερως) και τα «Γαλάζια Άνθη» (Καστανιώτης). Εξάλλου υπάρχουν και τα εξής: «Βαρυχειμωνιά» (Γράμματα), «Ιστορίας Πρότυπον» (Υ), «Το απόκρυφο ημερολόγιο της Σάλυ Μάρα» (Όπερα), «Δέρμα Ονείρων» (Αστάρτη) και «Φταιμε εμείς που είμαστε καλοί με τις γυναίκες» (!) από την Όπερα επίσης?

Για τον ερίτιμο γλύπτη Αλμπέρτο Τζιακομέτι υπάρχει το βιβλίο του Ζαν Ζενέ «Το εργαστήρι του Αλμπέρτο Τζιακομέτι» (Υ)?.

Η μικρότερη σουρεαλίστρια Ζιζέλ Πράσινος (14 χρονών στο γαλλικό κίνημα) έγραψε πολλά και κυρίως αφού αποχώρησε από την τότε παρέα. Κατά τη «θητεία» της στο κίνημα παρέδωσε δύο συλλογές και νομίζω καμία δεν έχει μεταφραστεί εδώ. Η πρώτη της προλογίζεται από τον Πωλ Ελυάρ (γι αυτόν και τον Νταλί η Ζιζέλ ήταν η τέλεια ενσάρκωση της γυναίκας-παιδιού?). Εδώ υπάρχουν μεταφρασμένα τα: «Η καρδιά μου τους ακούει», «Μα ο χρόνος δεν υπάρχει», «Ο φεγγίτης», «3 Νουβέλες»? όλα από τον Εξάντα.

ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ


Ανέφερα ήδη το Πεζοδρόμιο. Δεν μπορεί βέβαια να μην αναφερθεί το «Πάλι» που έβγαινε από τους παλιούς έλληνες υπερρεαλιστές και μερικούς τότε ανερχόμενους ποιητές όπως ο Δενέγρης, η Αραβαντινού και άλλοι. Από τα σχετικά πιο πρόσφατα και πρωτότυπα περιοδικά (αν μπορεί να χαρακτηριστεί έτσι) είναι η «Φωτοβολίδα» (Οξύ) του Γ.-Ι. Μπαμπασάκη και συγκεκριμένα μας ενδιαφέρει εδώ το πρώτο της τεύχος με αφιέρωμα σε «Σουρεαλισμό, Ντανταϊσμό και Φουτουρισμό». Άλλα περιοδικά με αφιερώματα στο σουρεαλισμό ή κάποιους σουρεαλιστές είναι τα εξής: «Παράλλαξη» (τεύχ. 1, 1978), «Ηριδανός» (τεύχ. 4, 1976), «Σπείρα» (Β' περίοδος, τεύχ. 1, 1984), «Κριτική» (τεύχ. 4-5, 1959), «Χρονικό» (τεύχ. 75), «Φιλόλογος» (τεύχ. 29-30 και 49, 1982 και 1987), «Πολίτης» (τεύχ. 60, 1983), «Χάρτης» (Νοέμβρης 85'), «Νεοελληνική Παιδεία» (τεύχ. 8, 1987), «Φωτογράφος» (τεύχ. 17, 1992), «Δυτικές Ινδίες» (τεύχ. 5) και «Διαβάζω» (τεύχ. 85, 88, 89, 94, 120, 187, 207, 335, 347).

Πολλές εφημερίδες έχουν κάνει αφιερώματα με ειδικά ένθετα σε σουρεαλισμό και σουρεαλιστές απ' ότι έχω ακούσει - δεν έχω όμως ακόμη πρόσβαση σ' αυτά τα στοιχεία. Τα τελευταία 5 χρόνια θυμάμαι μόνο το ενδιαφέρον αφιέρωμα των «Νέων» και της «Ελευθεροτυπίας» στον Ανδρέα Εμπειρίκο, κατά το έτος Εμπειρίκου νομίζω, και το αφιέρωμα της Καθημερινής στον Ελληνικό Υπερρεαλισμό πρόσφατα? Τα μονόστηλα βέβαια και τα άρθρα είναι πολύ συχνά.

ΤΙ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ
ΚΑΙ ΠΕΡΙΜΕΝΟΥΜΕ ΔΙΑΚΑΩΣ


Τίποτα δεν υπάρχει στα ελληνικά για τον μέγα σουρεαλιστή ζωγράφο Μαξ Έρνστ (πέρα από το προαναφερθέν κειμενάκι του Μπρετόν για τη Γυναίκα με τα 100 κεφάλια) - κυκλοφορούν ωστόσο σε πολλά βιβλιοπωλεία ο βιογραφικός τόμος Μαξ Έρνστ στη σειρά του Benedikt Taschen και άλλο ένα βιβλίο με κολλάζ του Έρνστ από τις επίσης γνωστές εκδόσεις Dover. Οι καλοτεχνίτες εδώ θα γνωρίζουν περισσότερα?

Επίσης δεν έχω δει κάτι στα ελληνικά για τον Χουάν Μιρό - πρόσφατα μόνο νομίζω ότι έχει βγει βιβλίο για παιδιά (!) που είναι αφιερωμένο στον Μιρό?

Επίσης δεν έχω δει κάτι για τους ποιητές Πιέρ Υνίκ και Ρενέ Σαρ, για τους Αντρέ Μασόν και Χανς Αρπ, την Μερετ Όπενχαϊμ και τον Αντρέ Κερτέζ, τον Ύβ Τανγκύ και την υπέροχη Κέι Ζέιζ, την Δωροθέα Τάνινγκ και τον αυτόχειρα Ζακ Ριγκώ?

Για τον Μαν Ραίη επίσης τίποτα στα ελληνικά αλλά πολλά αγγλικά βιβλία. Γενικώς σχεδόν για όλους τους ζωγράφους του σουρεαλισμού κάτι θα υπάρχει στα αγγλικά κυρίως από Taschen και Dover.

ΤΕΛΟΣ Α' ΜΕΡΟΥΣ

 

BOOKS' ARCHIVES
[HappyReviews]


[01]Μπέρναρντ Λιούις: Οι Ασσασίνοι.
[02]Στιούαρτ Χόουμ: Blowjob.
[03]Tόμας Μπέρνχαρντ: Διόρθωση.
[04]a. Γιόχαν Χουϊζίνγκα: Homo Ludens, Ο Άνθρωπος και το Παιγνίδι.b. Ροζέ Καγιουά: Τα Παιγνίδια και οι Άνθρωποι. c. Ιουλίτα Ηλιοπούλου
[05]Ιστορία της Νεωτερικής και Σύγχρονης Φιλοσοφίας (Φυσιογνωμίες και Έργα).
[06]Εμμανουήλ Παπαζαχαρίου (Ζάχος):Η Πιάτσα.
[07]Samuel Beckett: Κάθαρση (και άλλα έργα).
[08]CHE Όπλα, Ποίηση, και Κάμερα.
[09]Στέφανος Ροζάνης: Ezra Pound, Ένας νεωτερικός Οδυσσέας.
[10]π. Νικόλαος Λουδοβίκος:Η κλειστή πνευματικότητα και το νόημα τού εαυτού/Ο μυστικισμός τής ισχύος και η αλήθεια τής φύσεως και τού προσώπου.
[11]Jean Baudrillard: Συνθήματα.
[12]Αντόνια Λογκ: Shadow-Box.
[13]Πωλ Βιριλιό: Η διαδικασία της σιωπής.
[14]Χρήστος Σιδερής : 7 Ημέρες ψέμματα.
[15] Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος: Το απροσδόκητο γρασίδι.
[16] Στέφανος Ροζάνης:Ο αδιανόητος θάνατος.
[17] Παν. Δρακόπουλος:Κείμενα με σπασμένη ενότητα.
[18] John Ralston Saul : Πολιτισμός χωρίς συνείδηση.
[19] Dante Alighieri: Η θεία κωμωδία. Χ.Λ. Μπόρχες: Δοκίμια για τον Δάντη.
[20] Τζων Ντος Πάσος: Manhattan transfer.
[21] Μάρσαλ Σάλινς: Πολιτισμός και πρακτικός λόγος
[22] Αχιλλέας Φωτάκης: Βιβλιογραφία τού Σουρεαλισμού στα ελληνικά (μέρος πρώτο)
[23] Αριστούργημα με δίχως ψυχή
[24] Για Τις Σπονδές Ας Πω Δυο Λόγια
[25] Ο Καιρός των Χρυσανθέμων

26.Το ιθαγενικό ζήτημα σήμεραJeffrey Sissons

Φωτάκης Αχιλλέας