«Ο καιρός των χρυσανθέμων»

ΜΑΝΟΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ

Εκδόσεις Μεταίχμιο

Ένα πραγματικά σπουδαίο βιβλίο

 

Ένας συγγραφέας είναι πάντα ένας δύσκολος αναγνώστης. Έχοντας από καιρό απολέσει την πρωτογενή αθωότητα του καθαρού βλέμματος, μπαίνει στο βιβλίο πονηρεμένος, βιαστικός, κουμπωμένος, ενίοτε, ίσως και προκατειλημμένος. Η επαγγελματική διαστροφή δεν επιτρέπει πάντα την αντικειμενικότητα, την ευεργετική χαλάρωση, την εγκατάλειψη στην απόλαυση. Ώσπου ξαφνικά... συμβαίνει. Δεν είναι κάτι που αργεί να εκδηλωθεί... Σε πιάνει αμέσως, από την πρώτη, άντε τη δεύτερη σελίδα. Έρχεται από μια εικόνα, από μια περιγραφή, μπορεί κι από μία λέξη... Αυτός ο ‘άλλος τρόπος΄, το διαφορετικό, το οικείο που έρχεται ανοίκεια, το ανοίκειο που έρχεται οικεία, το μαγικό που εμπιστεύεσαι, είναι εκεί, μπροστά στα μάτια σου. Υπάρχει και σε παρασύρει, και, μέχρι να το καταλάβεις, έχεις ήδη φύγει μαζί του. Αυτό ακριβώς το αίσθημα ένιωσα διαβάζοντας ετούτο το πραγματικά σπουδαίο βιβλίο. Δε μιλάμε για ένα απλά καλό μυθιστόρημα, αλλά για έναν ολόκληρο κόσμο, μια πραγματική ιστορία με όλες τις αποχρώσεις της λέξης, με μυθ-ιστορία γλυκόπιοτη και άγρια, ντελικάτη και παθιασμένη, ένα ολοκληρωμένο έργο τέχνης με όλη τη σημασία του όρου.

Ο Μάνος Ελευθερίου με το πρώτο (!) του μυθιστόρημα τραβάει μια γερή μαχαιριά στο δέντρο της ελληνικής λογοτεχνίας. Πολλοί θα μιλήσουν για ιστορικό μυθιστόρημα, (όλη η ιστορία της Ερμούπολης είναι εδώ, ζωντανή και πάλλουσα), άλλοι για μαγικό ρεαλισμό, άλλοι για εξονυχιστική πραγματολογική έρευνα (μαθαίνουμε τα πάντα για τις γαστρονομικές και ενδυματολογικές συνήθειες της εποχής). Η κατηγοριοποίηση - αυτός ο ψυχαναγκασμός της εποχής - στην περίπτωση, αποδεικνύεται φτωχό εργαλείο. Εδώ έχουμε να κάνουμε με κάτι που δεν είναι ούτε εύκολα ταξινομήσιμο, ούτε απλά το άθροισμα των μερών του. Κάθε σελίδα, κάθε παράγραφος του Ελευθερίου είναι σπαρακτική, μαγική, μαστόρικη - πετάει. Όλα: πλοκή, χαρακτήρες, συγκρούσεις, αποκρύψεις, εκπλήξεις, ισορροπούν μ' έναν τόσο έντεχνο τρόπο, που αναρωτιέσαι, πώς αλήθεια γίνεται κάποιος ασκημένος - και εθισμένος ίσως - για χρόνια στον αυστηρό μινιμαλισμό του στίχου, να είναι σε θέση να μπαλαντζάρει αυτήν την τόσο δύσκολη, την τόσο απαιτητική στην σύλληψη και εκτέλεση της σύνθεση. Για όσους καταλαβαίνουν, από πίσω υπάρχει φυσικά τρομερή δουλειά - ίσως και ζωής - γνώση, εμπειρία. Αλλά κυρίως, υπάρχει αλήθεια. Αλήθεια για το ψέμα του θεάτρου, αλήθεια για το ψέμα της ζωής, αλήθεια για την αλήθεια του θανάτου.

Ο χαρακτήρας της Ευαγγελίας Παρασκευοπούλου - υπαρκτός, μια και πρόκειται για τη μεγαλύτερη θεατρική δόξα του καιρού της, την Ελληνίδα Σάρα Μπερνάρ - είναι ο πιο ολοκληρωμένος χαρακτήρας ηθοποιού που έχω διαβάσει σε μυθιστόρημα. Ο Μάνος Ελευθερίου φαίνεται πως είναι με το ένα πόδι στη μουσική και το άλλο στο θέατρο. Δεν εξηγείται αλλιώς το ότι μιλάει για τα απόκρυφα, τα απωθημένα, τις αγωνίες των ηθοποιών πιο καλά κι από τους ίδιους. Ολόκληρο το βιβλίο είναι μία κατάθεση στη μαρτυρία, την οδύνη, τη χαρά και την απόλαυση του τρομερού αυτού επαγγέλματος που σαν βάση του έχει το να υποδύεσαι άλλους ανθρώπους.

Ο ηθοποιός είναι ο πιο ‘άτυχος' από τους καλλιτέχνες. Είναι ο μόνος ίσως που δεν συνοδεύεται από μία αντικειμενική υπόσταση, από κάτι που να υπάρχει έξω από αυτόν. Δεν είναι σαν τον γλυπτή, σαν τον ζωγράφο. Δεν υπάρχει γλυπτό ή πίνακας. Υπάρχει μόνο η παράσταση κι αυτή, μόνο για δυο ώρες. Ύστερα; Ύστερα, το μόνο που απομένει είναι η μνήμη της στο νου των θεατών... Το θνησιγενές σε όλο του το μεγαλείο... Ως ερμηνευτής επίσης, δεν έχει την τύχη του μουσικού να έχει δοσοληψία με ένα όργανο. Γι αυτό μερικές φορές και οι ηθοποιοί μπορεί να είναι ανυπόφορα πλάσματα, επειδή ακριβώς δεν έχουν μια ‘χειροπιαστή' γέφυρα, μια αντικειμενική δίοδο προς τα έξω. Πολλοί λένε πως η τέχνη του ηθοποιού είναι να κάνει πιστευτό ένα ψεύδος. Ένα ψεύδος όμως, που δεν μπορεί να κατασκευαστεί παρά με μοναδικό υλικό την αλήθεια. Πιστεύω, εντέλει, πως στην περίπτωση της ηθοποιίας, έχουμε ένα φαινόμενο που είναι πέραν της αλήθειας και του ψεύδους. Κι εδώ ακριβώς η Παρασκευοπούλου, η υπηρετριούλα από τη Σμύρνη, που παίζε τον Αμλετ και την καθαρεύουσα στα δάχτυλα, αλλά και οι άλλοι ηθοποιοί χαρακτήρες του Ελευθερίου έρχονται να μας θυμίσουν αυτήν την τερατώδη διάσταση, με έναν τρόπο που δεν έχουμε ξανασυναντήσει στη μυθοπλασία.

Αλλά αυτό δεν είναι το μόνο: ο Ελευθερίου τολμά και τολμά στα βαθιά: αρκεί να επισημάνω ότι στο μέσον του μυθιστορήματος υπάρχει ένας μονόλογος (135 σελίδων!) του Σαίξπηρ (όχι από έργο, τέτοιοι υπάρχουν διάσπαρτοι στο βιβλίο), υπάρχει λοιπόν ένα μονόλογος που αφηγείται ο ίδιος ο Σαίξπηρ που εμφανίζεται από το πουθενά ως ... χαρακτήρας! (ναι, με τις δαντέλες του, το σκουλαρίκι, το μουσάκι, όλα...) Κι εκεί που για μια σελίδα ως αναγνώστης σοκάρεσαι, έρχεται η μαστοριά του συγγραφέα να σε απογειώσει, και να σε πάρει να πετάξετε μαζί ψηλά σε πεδία υψηλών συγκινήσεων. Το δε δεξιοτεχνικό φινάλε, παρασύρει στην υγρή του αγκαλιά τα πάντα, πόλη, χαρακτήρες, μοίρα, ιστορία, θέατρο, υπενθυμίζοντας μας, πως όλα, μέσα στο ψέμα τους, είναι αληθινά. Αφήνω τελευταίο τον Άμλετ, σαν ρόλο και σαν αύρα, που σέρνει την πριγκηπική του σκιά βαθιά μέχρι το κουκούτσι του συριανού χρυσάνθεμου.

Κατά την ταπεινή μου γνώμη, το βιβλίο του Μάνου Ελευθερίου είναι ότι καλύτερο έχω διαβάσει τα τελευταία χρόνια σ' αυτό τον τόπο. Το ότι ένα τέτοιο βιβλίο γίνεται και εκδοτική επιτυχία, είναι ενθαρρυντικό για το επίπεδο της ελληνικής λογοτεχνίας και γενικότερα για την ανύψωση του πήχη στα πολιτιστικά μας πράγματα.

BOOKS' ARCHIVES
[HappyReviews]


[01]Μπέρναρντ Λιούις: Οι Ασσασίνοι.
[02]Στιούαρτ Χόουμ: Blowjob.
[03]Tόμας Μπέρνχαρντ: Διόρθωση.
[04]a. Γιόχαν Χουϊζίνγκα: Homo Ludens, Ο Άνθρωπος και το Παιγνίδι.b. Ροζέ Καγιουά: Τα Παιγνίδια και οι Άνθρωποι. c. Ιουλίτα Ηλιοπούλου
[05]Ιστορία της Νεωτερικής και Σύγχρονης Φιλοσοφίας (Φυσιογνωμίες και Έργα).
[06]Εμμανουήλ Παπαζαχαρίου (Ζάχος):Η Πιάτσα.
[07]Samuel Beckett: Κάθαρση (και άλλα έργα).
[08]CHE Όπλα, Ποίηση, και Κάμερα.
[09]Στέφανος Ροζάνης: Ezra Pound, Ένας νεωτερικός Οδυσσέας.
[10]π. Νικόλαος Λουδοβίκος:Η κλειστή πνευματικότητα και το νόημα τού εαυτού/Ο μυστικισμός τής ισχύος και η αλήθεια τής φύσεως και τού προσώπου.
[11]Jean Baudrillard: Συνθήματα.
[12]Αντόνια Λογκ: Shadow-Box.
[13]Πωλ Βιριλιό: Η διαδικασία της σιωπής.
[14]Χρήστος Σιδερής : 7 Ημέρες ψέμματα.
[15] Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος: Το απροσδόκητο γρασίδι.
[16] Στέφανος Ροζάνης:Ο αδιανόητος θάνατος.
[17] Παν. Δρακόπουλος:Κείμενα με σπασμένη ενότητα.
[18] John Ralston Saul : Πολιτισμός χωρίς συνείδηση.
[19] Dante Alighieri: Η θεία κωμωδία. Χ.Λ. Μπόρχες: Δοκίμια για τον Δάντη.
[20] Τζων Ντος Πάσος: Manhattan transfer.
[21] Μάρσαλ Σάλινς: Πολιτισμός και πρακτικός λόγος
[22] Αχιλλέας Φωτάκης: Βιβλιογραφία τού Σουρεαλισμού στα ελληνικά (μέρος πρώτο)
[23] Αριστούργημα με δίχως ψυχή
[24] Για Τις Σπονδές Ας Πω Δυο Λόγια
[25] Ο Καιρός των Χρυσανθέμων

26.Το ιθαγενικό ζήτημα σήμεραJeffrey Sissons

Αλέξης Σταμάτης