FORUM

Ο φωτεινός βρυκόλακας

(μια σύντομη μελέτη συγκριτικού βανδαλισμού)

Ο ορθός λόγος έχει μια δύναμη, που σε κάνει να ποθείς να τον υπακούς.
Επεκτείνει την επιρροή του μέσ' από θαυμαστούς δρόμους,
αρκεί να μην ιδιοποιείται η άγνοια αυτό που ανήκει δικαιωματικά στον ορθό λόγο.
Μπαλντεζάρ Καστιλιόνε , Η βίβλος τού Αυλικού (1528)

Ο νόμος δεν μπορεί να πηγάζει από καμμία βούληση,
ούτε τού λαού, ούτε τών εκπροσώπων του,
αλλά μόνον από τη γνώση τής αλήθειας δια τού ορθού λόγου.

Πιέρ-Ζοζέφ Προυντών, Αλληλογραφία (τ. 1)

Χαπίφια αδέλφια, διαδικτυωμένες φίλες και φίλοι,

Πάνε κοντά δύο αιώνες από τότε που ο Καρλ Μαρξ διαβεβαίωνε πως είναι σφάλμα να κρίνουμε έναν άνθρωπο, ή μια κοινωνία, από αυτά που σκέφτονται και λένε για τον εαυτό τους. Σήμερα γνωρίζουμε οτι, αγωνιώντας να βρει μια στέρεη, αδιαμφισβήτητη κι "επι-στημονική" βάση για τη θεωρία του προκειμένου να τη διαχωρίσει από κάθε μορφή "ψευ-δούς συνείδησης", ο μεγάλος εκείνος στοχαστής έκανε το σφάλμα να πετάξει μαζί με τ' απόνερα και το μωρό - το σφάλμα να πετάξει τη σκέψη, δηλαδή το νόημα, έξω από την ιστορία, βάζοντας στη θέση του κάποιες ά-λογες και α-νόητες δυνάμεις, που τις ονόμασε "παραγωγικές".

Αν και αυτό δεν αρκεί για να κρίνουμε έναν άνθρωπο ή μια κοινωνία, ωστόσο αυτό που σκέφτονται και λένε για τον εαυτό τους είναι σημαντικό για να τούς καταλάβουμε. Έτσι θα καταλάβουμε πού το πάνε, δηλαδή πώς νοηματοδοτούν τις πράξεις τους, ποιό είναι το νόημα τής ζωής που υποστηρίζουν και προβάλλουν στον κόσμο. Διότι, όπως έγραφε κάποτε ο μεγάλος Δανός, "εκείνος που επιθυμεί να είναι βασιλιάς, μπορεί να επιδιώκει την άμεση εξουσία πάνω σ' έναν ορισμένο αριθμό ανθρώπων. Μπορεί όμως και να παίζει τον βασιλιά [...] Ακόμα κι αν δεν γίνεται κάποιος βασιλιάς απλώς και μόνο 'παίζοντας το βα-σιλιά', ωστόσο ο βασιλιάς χρειάζεται να παίζει το ρόλο του ώστε να πιστεύουν στην ηγε-μονία του οι υποτελείς του. Συνεπώς, πριν κανείς γίνει πραγματικά βασιλιάς, πρέπει να μάθει να παίζει τον βασιλιά" Τα χρυσά κέρατα κι ο Τροχός τής Τύχης,(Άσγκερ Γιόρν, 1957).

Ο σημερινός βασιλιάς στην άλλη όχθη τού Ατλαντικού λέγεται "Πρόεδρος Δημοκρα-τίας", και μάλιστα μιάς εξαιρετικά προηγμένης τεχνολογικά δημοκρατίας. Έτσι, για να πιστεύουν στην ηγεμονία του οι υποτελείς του, "παίζει" το δημοκράτη και διεξάγει τούς πολέμους του στο όνομα τής δημοκρατίας. Κι εδώ υπάρχει μια σημαντική διαφορά με τούς παλιότερους βασιλιάδες, που οφείλουμε να κατανοήσουμε.

Όπως με διαβεβαιώνει ο δαιμόνιος ρεπόρτερ Bugpowder, που είχε καλύψει τότε τα γεγο-νότα για λογαριασμό τής History, ο Αττίλας δεν επικαλέστηκε την αποκατάσταση τής Δημοκρατίας κατά τις αλήστου μνήμης χειρουργικές επεμβάσεις του στο σώμα τής γη-ραιάς Ευρώπης. Ακόμα και οι αττιλοειδείς Σταυροφόροι, την έπεσαν στους Άγιους Τό-πους για να τούς "απελευθερώσουν" από τούς Άραβες, ή για το πλιάτσικο, και όχι για ν' απελευθερώσουν τούς Άραβες (και δη από... Άραβες).

Ασφαλώς, οι εμπνευστές τής επιχείρησης «Απελευθέρωση τού Ιράκ, τού Αφγανιστάν, τού Ισλάμ, κ.ο.κ.» βεβαιώνουν από τού τηλεοπτικού άμβωνος οτι, παράλληλα με τα λεπτομερή στελθικά τους σχέδια περί "αποκατάστασης τής Δημοκρατίας", προσεύχονται νυχθημερόν στο θεό για να νικήσουν. Παράξενη εκδοχή τού «συν Αθηνά και χείρα κίνει»! Έτσι, ορισμένοι κύκλοι διανοουμένων υποστηρίζουν οτι πίσω από το "Σοκ και Δέος" κρύβεται ουσιαστικά ένας προτεσταντικής υφής χριστιανικός φονταμενταλισμός, πράγμα που θεωρούν σαν μια ανησυχητική ιστορική υποστροφή τού Δυτικού κόσμου και σαν μια προδοσία τών αρχών τού Διαφωτισμού, ο οποίος, κατ' αυτούς τούς διανοητές, δεν έχει τίποτε το "φονταμενταλιστικό". Σύμφωνα με αυτούς λοιπόν, η σύγχρονη Αμερική (κι ίσως ένα μεγάλο κομμάτι τής Ευρώπης) είναι ένα είδος "νεο-μεσαιωνικών" κρατών και ό,τι κάνουν δεν έχει καμμία σχέση με τις κατακτήσεις τού Διαφωτισμού.

Είναι βέβαια γεγονός οτι ορισμένοι από τούς λόγους τού Αμερικανού προέδρου (όχι όμως και τού Άγγλου ή τού Ισπανού...) διαπνέονται από τον παραπάνω φονταμενταλισμό. Ωστόσο, αν προσέξουμε καλύτερα τα ιδεολογήματα τής όλης επιχείρησης, που ασφαλώς συνεχί-ζεται και θα συνεχίζεται για κάμποσα χρόνια ακόμα, θα δούμε οτι στόχος τών φιλόδοξων εμ-πνευστών της δεν είναι να επιβάλλουν το δικό τους θεό στα λιβάδια τής Μεσοποταμίας, στα υψίπεδα τού Αφγανιστάν ή στις ερήμους τής Σαουδικής Αραβίας. Δεν σκοπεύουν, λέ-νε, να σφάξουν 40.000 σε μια μέρα, όπως έκανε ο Καρλομάγνος με τούς Σάξωνες, επειδή πιστεύουν σε άλλο θεό. Υποστηρίζουν οτι σέβονται απολύτως τη θρησκευτική πίστη τών εχθρών τους ή έστω την "ανέχονται", όπως το επιβάλλει το νεω-τερικό δόγμα τής "θρησκευ-τικής ανοχής". Έτσι, σκοπεύουν να "εξουδετερώσουν" ... 40.000 σε μια μέρα, εάν χρειαστεί, για να επιβάλλουν τη Δημοκρατία εκεί και την Ασφάλεια παντού. Πέρα και πάνω από κάθε επίκληση ενός θεού ή κάποιου θρησκευτι-κού δόγματος (που αποτελεί μάλλον γαρνιτούρα για εσωτερική κατανάλωση, αποκλει-στικά και μόνο στις ΗΠΑ), το Δόγμα τής εξωτερικής πολιτικής τών απόγονων τού Καρλομάγνου λέει: «Θα επιβάλλουμε τη Δημοκρατία, διότι η Δημοκρατία είναι Ασφά-λεια».

Είναι σαφές πως η ιδέα τής Δημοκρατίας προσέλαβε τη σημερινή επιθετική της διάστα-ση, αφ' ης στιγμής συνδέθηκε με την ιδέα τής Ασφάλειας: «Μόνον εάν επιβάλλουμε τη δημοκρατία εκεί, θα είμαστε ασφαλείς εδώ». Έτσι, πολλοί νομίζουν οτι πρόκειται για ένα εντελώς καινοφανές δόγμα, που επιβλήθηκε μετά την τρομοκρατική επίθεση 11η Σεπτεμβρίου - και μ' αυτή την έννοια, υπάρχουν και αυτοί που το δικαιολογούν, έστω κι αν τούς διαφεύγει οτι οι απελευθερωτές τού Ιράκ το εφαρμόζουν με τούς ολέθριους όρους τής αυτοδικίας.

Ωστόσο, η ιστορία αυτού τού δόγματος, και η επιθετικότητά του, είναι πολύ-πολύ πα-λιότερη. Ας κάνουμε λοιπόν εδώ μια σειρά από ιστορικά flash back, ξεκινώντας λίγο πριν από τα μέσα τού 20ού αιώνα.

*

Πριν κάμποσα χρόνια, στη διάρκεια ενός ανιαρού ζάπινγκ μετά τη δουλειά, έτυχε να παρακολουθήσω στον τότε Seven-X μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, ντοκουμενταρίστικου στυλ, προπαγανδιστική κινηματογραφική ταινία τού 1940, παραγωγή τού υπουργείου Εθνικής Άμυνας τών ΗΠΑ. Στόχος της ήταν να πείσει τούς Αμερικανούς οτι είναι σωστό να μπούνε στον τότε παγκόσμιο πόλεμο. Ιδού τα επιχειρήματα. Οι Ευρωπαίοι (και οι Ιάπωνες), έλεγε, δεν κατόρθωσαν να ξεπεράσουν την κρίση τού 1929 ατσαλώνοντας τη Δημοκρατία. Αντίθετα, υπέστρεψαν σε δικτατορικού τύπου καθεστώτα αποδεικνύοντας έτσι οτι είναι δημοκρατικά ανώριμοι. Εμείς οι Αμερικανοί όμως περάσαμε αυτή την κρίση διατηρώντας και επιβεβαιώνοντας το δημοκρατικό Σύνταγμά μας, που είναι και το παλιότερο εν ισχύ στον κόσμο. Συνεπώς, αποδείξαμε οτι είμαστε ο μόνος αληθινά και βαθιά δημοκρατικός λαός της Γης. Όμως δεν πρέπει να εφησυχάζουμε, διότι (κι εδώ έπεφταν διάφοροι γεωπολιτικοί χάρτες με τα γνωστά βελάκια) εάν παραμείνουμε αδιά-φοροι γι' αυτή την αντιδημοκρατική υποστροφή στον υπόλοιπο πλανήτη, και αν δεν επέμ-βουμε για να αποκαταστήσουμε την δημοκρατία εκεί, τότε κινδυνεύουμε εδώ να περικυ-κλωθούμε από δικτατορίες που συν τω χρόνω θα μάς πνίξουν. Γι' αυτό, κατέληγε εκείνη η προπαγανδιστική ταινία, οφείλουμε να πάμε και να πολεμήσου-με στην Ευρώπη και τον Ειρηνικό, «όχι για τούς Ευρωπαίους ή τούς Ιάπωνες μόνον, αλλά πρωτίστως για να σώσουμε το δικό μας σπίτι, που είναι Η Δημοκρατία».

Όπως το 1940 έτσι και το 1991 αλλά και σήμερα, η βασική μομφή εναντίον κάποιων αν-θρώπων ή λαών, η οποία προβάλλεται σαν το κύριο επιχείρημα για επεμβάσεις εναντίον τους, δεν είναι τόσο το οτι είναι "αιρετικοί" ή πιστεύουν σε "λάθος θεό" όσο το οτι πρό-κειται για "δημοκρατικά ανώριμους φανατικούς". Θα ήταν λοιπόν πολύ λάθος, εάν θέ-λουμε να εξετάσουμε τα νοήματα, να εξισώσουμε το δημοκρατικό πόλεμο τού κ. Μπους με τον πόλεμο που οι εξωτικοί αντίπαλοί του διεξάγουν στο όνομα τού Αλλάχ.

Δεν έχω βεβαίως καμμιά πρόθεση να υποστηρίξω, ή να δικιολογήσω, κανένα φανατικό, άνθρωπο ή λαό. Είμαι δημοκράτης. Αλλά γι' αυτό θεωρώ στοιχειώδες δημοκρατικό δικαίωμά μου, και υποχρέωσή μου, να εξετάσω βαθύτερα αυτό το σώμα ιδεών που συνδέει τη Δημοκρατία με κάθε λογής τοπικές επεμβάσεις και παγκόσμιους Πολέμους. Η Δημοκρατία πρέπει να επιβάλλεται με τα όπλα; Ποιά σχέση μπορεί να έχει η Δημοκρατία με τη Βία;

Δυό είναι τα βασικά νοήματα τού επιθετικού πολέμου στο όνομα τής δημοκρατίας. Το ένα είναι οτι η σύγχρονη δυτική δημοκρατία είναι το τέλειο πολίτευμα, η κορωνίδα τού Πολιτισμού, για την οποία δεν υπάρχει "μετά" και κάθε "πριν" οφείλει να εξελιχθεί (και μάλιστα το γρηγορότερο δυνατόν) προς αυτήν. Το άλλο είναι οτι κάθε άλλο πολίτευμα, κάθε άλλη μορφή κοινωνίας, στηρίζεται σε υπανάπτυκες μορφές συνείδησης, στις οποίες εμφιλοχωρεί η άγνοια, ο φανατισμός, η δυσειδαιμονία,... κοντολογίς μυριάδες κίνδυνοι για την Ασφάλεια όλου τού πλανήτη.Όλοι οι λόγοι τών απελευθερωτών τού Ιράκ το επαναλαμβάνουν αδιάκοπα και θα ήταν ανόητο να μην τούς ακούσουμε: "Η Δημοκρατία είναι ασφάλεια από το φανατικό σκοταδισμό, την άγνοια και τον ανορθολογισμό", στούς οποίους οφείλονται λίγο-πολύ όλα τα δεινά αυτού τού κόσμου.

Συνεπώς, ασφάλεια είναι πρωτίστως ο Ορθολογισμός, που μόνον αυτός μπορεί να δια-λύσει τον ανορθολογισμό, το σκοταδισμό και το φανατισμό, εφόσον στηρίζεται στη γνώση ως λογική ανάλυση και κριτική σκέψη. Άρα, η Δημοκρατία είναι Ασφάλεια στο βαθμό - και μόνο στο βαθμό - που θεμελιώνεται στον Ορθό Λόγο. Άλλο θεμέλιο τής Δημοκρατίας από τον Ορθό Λόγο δεν μπορεί, λένε, να υπάρξει.

Κοντολογίς, το μοντέρνο δόγμα «η Δημοκρατία είναι Ασφάλεια» πρέπει να διαβαστεί ως εξής: «Δημοκρατία είναι η Πολιτεία τού Ορθού Λόγου». Κατ' αυτό το δόγμα, άλλου είδους δημοκρατία, μια δημοκρατία στημένη πάνω σε άλλα θεμέλια από τον Ορθό λόγο, δεν είναι δυνατόν να υπάρξει.

Έτσι, σήμερα, ένας εκλεκτός υποστηρικτής τών ανθρωπιστικών ιδεωδών τού ορθολογι-σμού μπορεί να κλείνει ένα διαφωτιστικό άρθρο του με τα εξής πολύ συγκεκριμένα λόγια: «Σε κάθε περίπτωση είναι απαραίτητο γνώση, αξιολόγηση, πράξη και κάθε άλλη ανθρώπινη έκφανση να οργανωθούν με εμπιστοσύνη και σεβασμό στον ανθρώπινο λόγο και με τη μεγάλη επιδίωξη να συμβάλουν στη δημιουργία κοινωνιών με ελεύθερους, υπεύθυνους και ευτυχισμένους πολίτες. Από την πλευρά αυτή, ανθρώπινα δικαιώματα, ελευθερία και δημοκρατία, αν και δημιουργήματα του Ευρωπαϊκού πολιτισμού, δεν είναι εγγενή στοιχεία ορισμένου πολιτιστικού κύκλου, αλλά πανανθρώπινες αξίες και ιδιότητες που ισχύουν και για εκείνους που λόγω φανατισμού, άγνοιας και καταπίεσης δεν είναι σε θέση να τις επιλέξουν και να τις ασκήσουν. Και είναι βαθύτατη (και ιδιαίτερα επίκαιρη) ανθρώπινη υποχρέωση η προστασία των θεμελιακών αυτών δικαιωμάτων απανταχού της γης, αντίθετα προς υποκριτικούς σχετικισμούς ανθρωπολογικής ή θρησκευτικής προέ-λευσης ή προς πρακτικές σκοπιμότητες για την αποφυγή δήθεν πολιτισμικών συγκρού-σεων» (Π. Γέμτος, Η επικαιρό-τητα τού Διαφωτισμού, περιοδικό «Νεύσις», οι υπογραμ-μίσεις δικές μου).

Η ιδέα οτι υπάρχουν λαοί που ζούνε στο μαύρο σκοτάδι ενώ εμείς λουζόμαστε από κάποιο άπλετο φως, είναι βεβαίως παλιά. Η ιδέα οτι πρέπει να αναμορφώσουμε αυτούς τούς λαούς μέσα από μια αυστηρή διαπαιδαγώγηση, με το καρότο και στην ανάγκη και με το ξίφος, είναι κι αυτή τόσο παλιά όσο και οι Κονκισταδόρες. Ωστόσο, η ιδέα οτι αυτό το άπλετο φως είναι ο Ορθός Λόγος, η ιδέα οτι δεν υπάρχει Δημοκρατία έξω από την Πολιτεία τού Ορθού Λόγου και η ιδέα οτι πρέπει να επιβάλλουμε "απανταχού γης" την Πολιτεία τού Ορθού Λόγου, είναι μοντέρνα. Διότι είναι μοντέρνα - μόλις διακοσίων χρόνων που να μη βασκαθεί! - η ιδέα οτι η Δημοκρατία και ο Ανθρωπισμός θεμελιώνο-νται πρωτίστως, αν όχι αποκλειστικά, στον Ορθό Λόγο` και η ιδέα οτι πρόκειται εδώ για «πανανθρώπινα αγαθά», που όχι μόνο δεν πρέπει να στερούνται όλοι οι λαοί τής γης αλλά και πρέπει να τούς επιβληθούν, διότι υποτίθεται οτι χωρίς αυτά τα πανανθρώπινα αγαθά οι λαοί αυτοί είναι επικίνδυνοι (έστω και μόνον επειδή ανέχονται να τούς κυβερνούν δικτάτορες ή αγιατολάχ).

Βλέπετε μήπως εδώ κανένα παράξενο πάντρεμα μεταξύ τού μοντέρνου ορθολογισμού και τών φανατικών ανορθολογιστών Κονκισταδόρες; Μήπως λοιπόν θα πρέπει να πά-ψουμε να βλέπουμε τις επεμβάσεις λ.χ. στο Βιετνάμ, στη Γιουγκοσλαβία, στο Αφγανι-στάν ή το Ιράκ υπό το πρίσμα τής ικανοποίησης κάποιων ευτελών συμφερόντων, και να τις δούμε σαν μια γενναιόδωρη πράξη εκπολιτισμού κάποιων λαών που εξακολουθούν να ζουν σε φανατισμό, άγνοια και καταπίεση; - μια πράξη γενναιοδωρίας απευθυνόμενη «απανταχού τής γης», που μόνον οι «υποκριτικοί σχετικισμοί ανθρωπολογικής ή θρη-σκευτικής προέλευσης» επιμέ-νουν να βλέπουν αλλιώς; Μήπως «ο φανατισμός, η άγνοια κι η καταπίεση» δεν βρίσκεται από τη μεριά τών μοντέρνων Κονκισταδόρες αλλά από τη μεριά όσων εναντιώνονται στον πόλεμο κατά τού Ιράκ; Μήπως μόνον οι βανδαλισμοί τών ανορθολογιστών Ταλιμπάν είναι βανδαλισμοί, ενώ οι βομβαρδισμοί τών Ορθολο-γιστάν δεν είναι βανδαλισμοί αλλά «πράξεις εκπολιτισμού με την ευγενέστερη σημασία τού όρου», όπως έλεγε ο βανδαλισμολόγος Λουί Ρεώ για τούς βανδαλισμούς που διέ-πραξαν οι Ρωμαίοι σε βάρος τών. Βανδάλων;

Ή μήπως τελικά χρησιμοποιούμε τις λέξεις Δημοκρατία και Ανθρωπισμός σαν ένα και-νούργιο ένδυμα για να ντύσουμε την ίδια με τούς σκοταδιστές πανάρχαια ανθρωποκτό-νο Βία; Μήπως έχουμε να κάνουμε, εκτός από τον παλιό θρησκευτικό φονταμενταλισμό, και μ' ένα μοντέρνο φονταμενταλισμό τού Ορθού λόγου, με μια προσπάθεια τής Δύσης να επιβάλλει τα δικά της θεμέλια (fondements) σαν θεμέλια ολόκληρου τού Κόσμου;

Μερικές δεκαετίες πριν το δόγμα «Δημοκρατία=Ορθός λόγος=Ασφάλεια» ασχοληθεί με το νοικοκύρεμα ολόκληρου τού πλανήτη, το 1948 (λίγο μετά το δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο δηλαδή) ο Γερμανός κομμουνιστής Καρλ Κορς μάς θύμιζε οτι μια ανάλογη επιθετική απόρριψη τού «υποκριτικού σχετικισμού» εν ονόματι ενός πανανθρώπινου Διαφωτιστικού ιδεώδους είχε απασχολήσει και την ίδια την πατρίδα αυτού τού μοντέρνου δόγματος, την Ευρώπη, στο εσωτερικό της. Ιδού τι έγραφε:

«Όπως και στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, έτσι και στο Δεύτερο και μέχρι σήμερα, οι Γερμανοί κατηγορούνται οτι δεν είναι δημοκράτες. Όχι μόνον οι Γερμανοί τού Χίτλερ, αλλά όλοι οι Γερμανοί. Όχι μόνον οι σημερινοί, αλλά όλων τών εποχών. Όχι επιφανειακά απλώς, αλλά από την ίδια τους τη φύση. Μονάχα, λένε, μια μακρόχρονη και αυστηρή αναμόρφωση με τις σκληρότερες μεθόδους καταναγκασμού ίσως καταφέρει κάποτε ν' αλλάξει ριζικά αυτή την α-δημοκρατική φύση τού γερμανικού λαού. Και μόνο μ' αυτό τον τρόπο θα μπορέσουν επιτέλους αυτοί οι καθυστερημένοι βάρβαροι ν' ανυψωθούν στο ιστορικό επίπεδο τών δυτικών εθνών και να μην ξαναπειλήσουν το δημοκρατικό πολιτι-σμό. Αν το δούμε ιστορικά, όλοι οι καλοί ευρωπαίοι εδώ κι εκατό χρόνια δεν έπαψαν ποτέ να λένε και να επαναλαμβάνουν, με διάφορες μορφές, αυτές τις κατηγορίες. Πρώ-τοι πρώτοι οι μεγάλοι ιδεαλιστές κήρυκες μιάς προοδευτικής διαπαιδαγώγησης τού αν-θρώπινου γένους και μιάς καινούργιας αντίληψης τής ιστορίας, κατά την οποία αυτή η τελευταία δεν είναι παρά μια εξέλιξη προς την ελευθερία και την ομορφιά, τη λογική, την πανανθρώπινη συμπολιτεία και τη διαρκή ειρήνη. Αυτή την πρώτη γενιά τών Λέσινγκ, Καντ, Κλόπστοκ, Σίλλερ (που συνδεόταν εν μέρει με τούς άγγλους και τούς γάλλους τού αιώνα τού Διαφωτισμού και που η έμπνευση και οι ιδέες τους γνώρισαν στη συνέχεια μια αυτόνομη και μεγαλειώδη ανάπτυξη) διαδέχτηκε η γενιά τών στοχαστών που είχαν άμεσα επηρεαστεί από τα θαυμαστά γεγονότα τής μεγάλης Γαλλικής Επανάστασης, και που μέσα στο δικό τους σύστημα 'η επανάσταση ήρθε να εγγραφεί και να διαρθρωθεί στη μορφή τής σκέψης', όπως έλεγε ο Χέγκελ. Αυτή η φιλοσοφική εξέλιξη, που συνεχίστηκε αδιάκοπα μέχρι το 1840, ήταν στην πραγματικότητα μια εκδήλωση, στο γερμανικό πνευματικό πεδίο, τού παγκόσμιου εκείνου ιστορικού προτσές που διαιωνίστηκε πέρα από το Βατερλώ και τις Βερσαλίες, και μέσ' από το οποίο οι tribuns [νομοθέτες στη Γαλλική Επανάσταση], πολιτικοί και στρατηγοί τής Γαλλικής Επανάστασης, οι Μπρισό και οι Δαντών, οι Ροβεσπιέροι και οι Ναπολέοντες, εγκαθίδρυσαν τη σύγχρονη αστική δημοκρατία όχι μόνο στη Γαλλία αλλά και σ' ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο. Αυτή η γενιά στοχαστών και ποιητών, που είχαν ολοφάνερα επηρεαστεί από το πνεύμα τής Γαλ-λικής Επανάστασης, δεν κατηγορήθηκε ποτέ κι από κανέναν Ανατολικό ή Δυτικό κριτικό οτι πρόδωσε αισχρά το σύγχρονο δημοκρατικό πολίτευμα [...] Δεν είναι λοιπόν καθόλου περί-εργο που και στη Γερμανία, μια χώρα που η Γαλλική Επανάσταση επηρέαζε αμεσότερα από κάθε άλλη, η γεμάτη πάθος αφοσίωση στα 'ιδεώδη τού 1789 και 1793' γρήγορα υποχώρησε και, μαζί με τον πολιτικό ρομαντισμό, τη νομιμοφροσύνη, τη λα-τρεία τών μεσαιωνικών θεσμών και ιδεών, τον ιρρασιοναλισμό, την 'οργανική θεωρία τού Κράτους' και την 'κριτική σχολή', έκανε την εμφάνισή της μια ολέθρια μεταστροφή, η συστη-ματική περιφρόνηση εκεί-νων τών ιδεών στις οποίες πριν λίγο καιρό είχαν τόσο ένθερμα προσχωρήσει ορισμένα από τα κεφάλια αυτού τού καινούργιου κινήματος [..] Ο ίδιος ο Καρλ Μαρξ, που μερικά χρόνια αργότερα θ' ασκούσε αδιάλλαχτη κριτική σ' αυτή την ιδεολογική υποταγή τών επαναστάσεων τού 19ου αιώνα στις ένδοξες παραδόσεις τού παρελθόντος, παρ' όλο που συμμετείχε στη γερμανική επανάσταση τού 1848 υποτάχτηκε με τη σειρά του στις ίδιες παραδοσιακές ιδέες και δεν υπερασπίστηκε ένα πρόγραμμα κοινωνικής ή σοσιαλιστικής επανάστασης που να υπερβαίνει τους στόχους τής αστικής τάξης. Αντίθετα, σε κάθε ευκαιρία παρότρυνε αυτή την αστική επανάσταση να πάρει για μοντέλο τη Γαλλική Επανάσταση και ιδιαίτερα τη γιακωβίνικη φάση της τού 1793-1794 [...] Μέσα στις αλλαγμένες ιστορικές συνθήκες τού 19ου αιώνα, ο Μαρξ εξακολουθούσε να θεωρεί τον επαναστατικό πόλεμο σαν πανάκεια, που θα επέτρεπε στην πανευρωπαϊκή επανάσταση να επιλύσει όλες τις εσωτερικές κι εξωτερικές δυσκολίες της, όπως είχε γίνει και με τη Γαλλική Επανάσταση" («Η στάση τού Μαρξ στην ευρωπαϊκή επανάσταση τού 1848», στο Γιατί είμαι μαρξιστής, εκδόσεις Ύψιλον, οι υπογραμμίσεις δικές μου).

Ώστε λοιπόν και ο μέγας Μαρξ κι ο μέγας Καντ απέφυγαν τούς «υποκριτικούς σχετικι-σμούς» και υποστήριξαν μια επιθετική δημοκρατική εξωτερική πολιτική; Και να που ξαφνι-κά, λέξεις σκληρές αναδύονται μέσα στο νου μου! Βρίσκομαι στο 1792, εν μέσω τής «με-γάλης Γαλλικής Επανάστασης». Μιλάει ο πολίτης Ζαν-Πωλ Μαρά στην Εθνο-συνέλευση. Ακούστε τον:

«Κυρίες και Κύριοι. Θα μού επιτρέψετε ν' αρχίσω με μια σαφή δήλωση: ο μόνος τρόπος για να σωθεί η Ελευθερία και η Δημοκρατία σ' αυτό τον τόπο, είναι να πέσουν κεφάλια. Εδώ που φτάσαμε, δεν είναι ώρα για συζητήσεις κι επιχειρήματα. Πρέπει να κόψετε αμέσως 263.000 κεφάλια. Τόσοι υπολογίζω πως είναι όσοι δεν θέλουν τη Δημοκρατία ή δεν τη θέλουν έτσι όπως την εννοεί η πλειοψηφία όσων βρίσκονται σ' αυτή την τιμημένη αίθουσα. Αλλ' όχι μόνον αυτό: αν στ' αλήθεια ενδιαφέρεστε για το λαό, πρέπει, πριν αποκεφαλίσετε τούς εχθρούς σας, να τούς σημαδέψετε με πυρωμένο σίδερο για να 'χουν το στίγμα τού προδότη, να τούς κόψετε τα δάχτυλα για να τιμωρήσετε όσα γράφουν, κι ακόμα να τούς σχίσετε τη γλώσσα για να τιμωρήσετε τα όσα λένε" (από την εφημερίδα τού Μαρά L' ami du peuple, Ο φίλος τού λαού - άμα έχεις τέτοιους φίλους, τι τούς θέλεις τούς εχθρούς)!!!

Ναι, ο ίδιος Μαρά για τον οποίον, και για μερικούς ακόμα Ιακωβίνους, ο Κ. Καβάφης έγρα-φε το 1886 στη μικρή πραγματεία του Οι απάνθρωποι φίλοι τών ζώων: «Ο φοβερός Μαρά, όστις ουδέ κατά μία ηλάττον τον αριθμόν τών 300.000 κεφαλών άς εζήτει, διήγεν ολοκλή-ρους ώρας εν τή αθώα ασχολία τού ανατρέφειν περιστεράς». Πώς είπαμε το λένε το σκυ-λάκι τού προέδρου;

Πριν αναλάβει λοιπόν την αναμόρφωση τών Αφγανών και τών Ιρακινών με βάση τα ορθολογιστικά ιδεώδη της, και πριν ακόμα αναλάβει στο εσωτερικό της την αναμόρφωση τών Γερμανών, η διαφωτιστική σημαία τής Πολιτείας τού Ορθού Λόγου ανέλαβε την αναμόρφωση τών Γάλλων εκείνων που είχαν την ατυχία να μην αντιλαμβάνονται τη Δημοκρατία "έτσι όπως την εννοεί η πλειοψηφία όσων βρίσκονται σ' αυτή την τιμημένη αίθουσα»! Ώστε λοιπόν η προγιαγιά τής γενναιόδωρης «μητέρας όλων τών βομβών» λεγόταν Λαιμητόμος;

Μα ώς τώρα ήξερα, ή μάλλον μού έλεγαν, οτι Γαλλική επανάσταση σημαίνει "Ισότητα-Αδελφότητα-Δικαιοσύνη". Οτι στη ρίζα τών ιδεωδών της βρίσκονταν τα ιδεώδη τού Διαφωτισμού. Οτι Διαφωτισμός σημαίνει Ανθρωπισμός+Ορθός λόγος. Οτι Ορθός λόγος σημαίνει πάταξη «τού φανατισμού, τής άγνοιας και τής καταπίεσης», άρα Ανθρωπισμός, άρα Δημοκρατία! Ώς τώρα ήξερα, ή μάλλον μού έλεγαν, οτι η προσπάθεια κριτικής τού ορθολογισμού είναι σπονδή στον ανορθολογισμό και τον σκοταδισμό - σε τέτοιο σημείο μάλιστα που να μπερδεύω το Λόγο με τον Ορθό λόγο!

*

Πού βρίσκεται επιτέλους ο Βάνδαλος; Υπήρξε άραγε «αισχρή προδοσία» τών ανθρωπιστι-κών και δημοκρατικών ιδεωδών από τούς επιγόνους τού Διαφωτισμού, όπως υπαινίσ-σεται ο Κορς, ή μήπως το σκουλήκι βρισκότανε μέσα στο μήλο;

Και τα δύο! Και προδοσία τών ανθρωπιστικών-δημοκρατικών ιδεωδών τού Διαφωτι-σμού υπήρξε, αλλά και το σκουλήκι βρισκόταν ήδη μέσα στο μήλο : από εκείνο το σκουλήκι μάλιστα ξεπήδησε η προδοσία. Ποιός είναι άραγε εκείνος ο άτιμος σκώληξ;

Πριν κάμποσα χρόνια, κι ενώ κλωθογύριζα στο διψασμένο μου μυαλό ετούτα τα βασανιστικά ερωτήματα, που τόσο επίκαιρα αποδείχτηκαν στη συνέχεια,ο κηπουρός φίλος μου Υβ Λε Μανάκ, δημιουργός τής σπάνιας ποικιλίας «αγκινάρες Βρυξελών», μού μίλησε για το ογκώδες βιβλίο ενός άγνωστου σε μένα συγγραφέα, τού Καναδού John Ralston Saul. Τίτλος του: Voltaire's bastarads. The dictatorship of Reason in the West [Τα νόθα παιδιά τού Βολ-ταίρου. Η δικτατορία τού Ορθού Λόγου στη Δύση] (εκδόσεις Free Press, Νέα Υόρκη, 1992). Κίνησα γη και ουρανό για να το βρω, και να τι διάβασα στον πρόλογο τού συγγρα-φέα του:

«Στις στιγμές τού μεγάλου πάθους, το πνεύμα μας κατακλύζεται συνήθως απο το φλεγόμενο όραμα τού προσώπου που σφιχταγκαλιάζουμε. Σε τέτοιες στιγμές είναι απίθανο ν' αναλύσει κανείς τα πραγματικά ή υποθετικά ελαττώματα τού αγαπημένου προσώπου. Κυρίως όταν σμίγουμε μες στο σκοτάδι. Όσο για τον ενδεχόμενο καρπό αυτού τού σαρκικού πάρε-δώσε, θα πρέπει να είναι κανείς μοναδικός εραστής ώστε, πάνω στη δράση, ν' αναρωτιέται αν το παιδί που ίσως γεννηθεί, θα είναι ενα πλάσμα σωστό κι άξιο να υπάρχει. Εκ τών υστέρων είναι εύκολο ν' ασκήσουμε κριτική στο πάθος, με το οποίο ο Βολταίρος κι οι άλλοι στοχαστές τού 18ου αιώνα σφιχταγκάλιασαν τον Ορθό λόγο. Οι άνθρωποι αυτοί ζούσαν σε κοινωνίες, που εξακολουθούσαν να τίς κυβερνούν τα επαίσχυντα καπρίτσια τής Αυλής. Όλοι τους φυλακίστηκαν, ή απειλήθηκαν με φυλακή, μόνο και μόνον επειδή εξέφρασαν τη γνώμη τους. Στις περισσότερες χώρες η δικαιοσύνη εξακολουθούσε να καταφεύγει στα βασανιστήρια για ν' αποσπά ομολογίες, και οι καταδικασμένοι υφίσταντο ενα μεγάλο φάσμα απάνθρωπων ποινών με πρώτο πρώτο το μαρτύριο τού τροχού. Αυτά τα εργαλεία τής αυθαίρετης εξουσίας συνιστούσαν κατά κάποιον τρόπο μια κοινωνική μορφή τής Κόλασης. Στην Ευρώπη και την Αμερική οι φιλόσοφοι ρίχτηκαν με πάθος στην αγκαλιά τού ορθού λόγου, έχοντας πειστεί πως μ'αυτό τον τρόπο θα έρχονταν στο προσκήνιο κάποιες νέες ορθολογικές ελίτ, που θα μπορούσαν να οικοδομήσουν ενα καινοτόμο πολιτισμό. Αυτή η ιστορία πάθους αποδείχτηκε απί-στευτα γόνιμη, τόσο που μές απο αυτήν η κοινωνία μεταρρυθμίστηκε πολύ πέρα απ'όσο θα το φανταζόταν ο οποιοσδήποτε απο εκείνους τούς στοχαστές. Ωστόσο, καθώς στερήθηκε την ανασχετική επίδραση κάποιας ηθικής δομής, η άσκηση τής εξουσίας σύντομα κατέληξε να γίνει η θρησκεία αυτών τών καινούριων ελίτ. Οι μεταρρυθμίσεις τους επέφεραν κυρίως μια σταθερή και άνευ προηγουμένου θεσμοποίηση τής κρατικής βίας, την οποία συνέδραμε η αυξανόμενη αντιπαλότητα μεταξύ τών δημοκρατικών και τών ορθολογικών μεθόδων - και οι ορθολογικές μέθοδοι υπερίσχυαν όλο και περισσότερο» (οι υπογραμμίσεις δικές μου).

Συνεπώς, το φονταμενταλιστικό δόγμα «Δημοκρατία=Ορθός Λόγος=Ασφάλεια» είναι η μεγάλη κληρονομιά που μάς άφησε ο Διαφωτισμός όταν σε μια στιγμή ερωτικής έξαψης θελησε να συνουσιάσει τη Δημοκρατία και τον Ανθρωπισμό με τον Ορθό λόγο.

Βαριά η κατηγορία! Αλλά μην πανικοβαλλόμεθα αγαπητοί. Το σκουλήκι απ' το μήλο θέλουμε να πετάξουμε φον Χικ, όχι το μωρό μαζί με τ' απόνερα! Βεβαίως τότε, όπως το λέει πολύ δίκαια ο Saul, αυτή η συνουσία έμοιαζε απόλυτα φυσιολογική και ίσως κάτι περισσότερο: αναγκαία. Μόνο που τώρα ξέρουμε αυτό που δεν ήξερε ο Βολταίρος: οτι αυτή η συνουσία δεν γέννησε τον Απόλλωνα (όπως αναμενόταν) αλλά τούς Εκατόγ-χειρες! Αντίθετα, η απόπειρα τού Διαφωτισμού να στηρίξει τη Δημοκρατία και τον Ανθρωπισμό πάνω στον Ορθολογισμό,... αυτή η απόπειρα ήταν το σκουλήκι μέσα στο μήλο.

*

Η Δημοκρατία και ο Ανθρωπισμός, η αγάπη για το Δήμο και τον Άνθρωπο, και ο Ορθο-λογισμός, η αγάπη για τον Ορθό Λόγο, δεν είναι δύο όψεις τού ίδιου νομίσματος όπως νόμισαν οι Διαφωτιστές και όπως επιμένουν να διατυμπανίζουν οι επίγονοί τους. Κι αν αυτό δεν ήταν ίσως δυνατόν να είναι σαφές πριν από δυό-τρεις αιώνες, σήμερα πρέπει να γίνει σαφές πως είναι τραγικό λάθος η ιδέα οτι, για ν' αγαπάς τον Άνθρωπο ειλικρινά πρέπει να είσαι ορθολογιστής.

Ευθύς με είδα να τρέχω, λέει, να προλάβω ένα συμβόλαιο 50.000 ευρώ. και ξάφνου, να πέφτει καταγής μπροστά μου ένα γεροντάκι αναίσθητο! Στο δευτερόλεπτο κοιτάζω δεξιά κι αριστερά μπας και βρίσκεται εκεί κανένας συνάνθρωπος, να περιθάλψει το γεροντάκι αυτός ώστε να προλάβω εδώ τα μιλιούνια. Κανείς! Την κάτσαμε! Κι είπα, σαν τέκνο κι εγώ τής θείας Φώτως, να μην αντιδράσω ενστικτωδώς, «προκατειλημμένα», «φανατικά», μα να βάλω το μαστρο-Ορθολόγο να με βοηθήσει να πάρω τη σωστή απόφαση: «Ορθέ μου Λόγε μου καλέ, διάλυσέ μου την άγνοια και τις προκαταλήψεις, και πες μου το χρησμό σου!». Κι άρχισε ο μπαγάσας να μού κατεβάζει σε λογικότατη διάρθρωση τα χρέη που έχω να πληρώσω: «Ύπαγε στα ευρωδολλάρια νεανίσκε μου!». «Και το γερο-ντάκι ωρέ; Έτσι να το αφήσουμε, σαν το σκυλί στ' αμπέλι;», ξεπήδησε ξαφνικά μια άλλη φωνή μέσα μου. Ευθύς, σαν να συνήλθε απ' την αγαπημένη του μπακαλική, ο μαστρο-Ορθολόγος ψάχνει τα links του και να που θυμάται το. κοινωνικό συμβόλαιο: «Χμ, χμ! Ε λοιπόν, να το συνδράμεις το γεροντάκι μπας και σε πάνε μέσα με το άρθρο Θού παράγραφος Ζου τού Κοινωνικού Συμβολαίου για εγκατάλειψη ετοιμοθάνατου»! «Μα δεν με βλέπει κανείς», τού απαντώ, «ποιός θα βρεθεί να με κατηγορήσει;». «Πού είναι τώρα το κοινωνικό συμβόλαιο λόγε μας ορθέ Ορθέ μας Λόγε;», δυνάμωσε μέσα μου εκείνη η άλλη φωνή! Το σκέφτεται ο Ορθολόγος, ανοίγει νέα links και, κάπως κουρασμέ-να, μού απαντά: «Βοήθα το γεροντάκι γιατί μπορεί κάποτε να βρεθείς κι εσύ στη θέση του». «Εεεεέπ! Ζαβολιά!», βροντοφωνάζει η άλλη η φωνή, «ετούτο φίλε μου Ορθολόγε δεν είναι δικό σου!». «Γγγγγιατττττττί;», τής απαντάει, έτοιμος θαρρείς να crashάρει από ανοίκεια gigabytes. «Διότι καλέ μου», τού λέει όλο και πιο ζωντανή εκείνη, «το αν κάποτε ο φίλος μας βρεθεί στην ίδια κατάσταση με το γεροντάκι, δεν μπορούμε να το βεβαιώσο-υμε ορθολογικά! Και ποιός σού λέει π.χ. οτι ο φίλος μας θα γεράσει;». «Μπρφχστφχμ-πρφστχχχχχχχχχχ», ήρθε η απάντηση απ' τον crashαρισμένο Ορθολόγο! Κι έτσι εγώ κατάλαβα πως δεν μπορώ πια να λογαριάζω σ' αυτόν για ν' αγαπώ τον Άνθρωπο. Κα-τάλαβα πως ο Ορθολόγος μπορεί θαυμάσια να φτιάξει στιβαρά επιχειρήματα (ακόμα και αόρατα στελθ!) για να νικήσει τον εξωτερικό βάνδαλο, μα δεν μπορεί να κάνει τίποτα για τον άγριο που έχουμε μέσα μας. Αμήν.

Με άλλα λόγια, είναι άλλο πράγμα η Δημοκρατία κι ο Ανθρωπισμός και άλλο ο Ορθολογισμός. Αλλού θεμελιώνεται η αγάπη για το Δήμο και τον Άνθρωπο, και αλλού η αγάπη για τον Ορθό λόγο.

Πράγματι! Μια ιστορική έρευνα, όπως αυτή που επιχείρησε ο Saul, εύκολα θα καταδείξει οτι από άλλες ιστορικές προϋποθέσεις ξεπήδησε η Δημοκρατία και ο Ανθρωπισμός, και άλλες ο Ορθολογισμός. O Ορθός λόγος ήτανε το αγαπημένο παιδί τών Αυλικών, όπως μάς βεβαιώνει ο Μπαλντεζάρ Καστιλιόνε (και φυσικά και ο Νικολό Μακιαβέλι), και όχι τού λαού. Αρκετά εύκολα άλλωστε μπορεί να διακρίνει κανείς την άμεση συγγένεια τού Ορθο-λογισμού με τον Ιησουιτισμό, για να μην πάμε ώς την Ιερά Εξέταση. Γι' αυτό και οι υποστη-ρικτές τού Ορθού λόγου ήταν και είναι εξαιρετικά καχύποπτοι απέναντι στο λαό, που τον φαντάζονται σαν ένα ανώριμο παιδάκι-θύμα τών ραδιουργιών τού Μύθου, και ονειρεύονται μονίμως είτε να τον "εξημερώσουν" ή να τον "ενηλικιώσουν" είτε, όπως ο Πιέρ-Ζοζέφ Προυντών ή ο Ιησουίτης σύντροφος Στάλιν, να τον βάλουν στη γωνία.

Αντίθετα, όπως δείχνει ο J.R. Saul στο Πολιτισμός χωρίς συνείδηση (εκδόσεις Ροές), η δημοκρατία και ο ανθρωπισμός προήλθαν από ένα πολύ διαφορετικό ιστορικό κίνημα που, χωρίς να είναι "ανορθολογικό", δεν ήταν ορθολογιστικό. Δεν είναι άλλωστε γνωστό οτι το δημοκρατικό αίτημα προϋπήρξε ιστορικά τού ορθολογισμού; Μήπως η δημοκρα-τία τής Ραγκούζα, τού σημερινού Ντουμπρόβνικ, που άνθισε από τον 9ο έως το 19ο αιώ-να, χρειάστηκε το μαστρο-Ορθολόγο για να υπάρξει;

Βεβαίως, κάτι τέτοιο δεν το δέχονται οι ορθολογιστές υπέρμαχοι τού Διαφωτισμού... Αντίθετα, υποστηρίζουν πως η πρώτη (αν και όχι μοναδική αλλά πάντως πασίγνωστη) μορφή Δημοκρατίας, η αρχαία ελληνική Δημοκρατία, γεννήθηκε μέσ' από τις κατα-κτήσεις τών προγόνων μας στο πεδίο τού Ορθού λόγου, εναντίον τού Μύθου. Σφάλλουν όμως οικτρά! Αρκεί να μελετήσει κανείς την αρχαία ελληνική Δημοκρατία χωρίς προκαταλήψεις και χωρίς τα διαφωτιστικά τικ, για να καταλάβει, όπως ο Κώστας Παπαϊωάννου, οτι δεν συνέβησαν καθόλου έτσι τα πράγματα - και οτι στην πραγματικότητα η αρχαία ελληνική δημοκρατία θεμελιώθηκε σ' ένα ξεπέρασμα τού Μύθου, όχι προς την κατεύθυνση τού Ορθού λόγου αλλά προς την κατεύθυνση τού Τραγικού λόγου. Στοι-χειώδες πλέον δρ Γουάτσων, στοιχειώδες πλέον δρα Βαν Χέλσινγκ!

*

Θεμελιώνοντας τη Δημοκρατία και τον Ανθρωπισμό στον Ορθό λόγο, οι Διαφωτιστές - και στη συνέχεια όλοι οι επίγονοί τους έως και αυτόν τον Καστοριάδη - διέπραξαν μια ανεπαίσθητη αλλά τρομακτική μετάθεση. Αντί να θεμελιώσουν τη Δημοκρατία και τον Ανθρωπισμό στην κοινότητα και σε ό,τι συγκροτεί μία κοινότητα, τη θεμελίωσαν σε ένα διανοητικό/λογιστικό εργαλείο, και μάλιστα ουσιαστικά "ατομιστικό". Πες τα Μπάγκυ!

Εκείνο που πράγματι συγκροτεί μία κοινότητα, είναι οι τρόποι με τούς οποίους τερμα-τίζει την εμφύλιο-αδελφοκτόνο βία. Σίγουρα δεν είναι θεμιτοί όλοι οι τρόποι ανεξαι-ρέτως! Και σίγουρα η Δημοκρατία, το κράτος τού Δήμου, είναι ο πλέον θεμιτός τρόπος, επειδή ακριβώς θεμελιώνεται στην αναγνώριση τού δικαιώματος στη διαφωνία ταυτό-χρονα με την ανά-γκη μιάς συμπόρευσης.

Έχει όμως η αναγνώριση αυτού τού δικαιώματος κι αυτής τής ανάγκης την αυτονόητη σχέση με τον Ορθό Λόγο, που φαντάστηκαν οι Διαφωτιστές και υποστηρίζουν οι επίγονοί τους; Η Δημοκρατία είναι νοητή και μάλιστα εφικτή μόνον ως Πολιτεία τού Ορθού Λόγου;

Στο βαθμό που ο Ορθός Λόγος στηρίζεται στη λογική ανάλυση και την κριτική σκέψη, είναι αναμενόμενο να υποστηρίζει (έστω και «συμφεροντολογικά») την αναγνώριση τού δικαιώ-ματος στη διαφωνία, εφόσον κριτική σημαίνει πρωτίστως διαφωνία. Αυτό όμως δεν αρκεί καθόλου για να υπάρξει Δημοκρατία και Ανθρωπισμός! Δεν αρκεί καν για να υπάρξει κοι-νότητα και κοινωνία! Διότι όπως είπαμε το δικαίωμα στην διαφωνία πρέπει να συμβαδίζει με την ανάγκη για συμπόρευση. Πόσο όμως μπορεί ο Ορθός Λόγος να ικανοποιήσει την «ανά-γκη συμπόρευσης»; Μπορεί να θεμελιώσει Κοινότητα; Μπορεί να ιδρύσει Κοινωνία;

Είναι προφανές οτι, όσο κι αν θέλει, δεν μπορεί! Διότι η συμπόρευση και η σύμπνοια δεν είναι κάτι που εξάγεται κατόπιν λογικής ανάλυσης και σίγουρα καθόλου με την κριτική σκέ-ψη! Η συμπόρευση και η σύμπνοια, η κοινότητα, εμπνέονται από τελείως άλλου είδους διεργασίες, από το μεγάλο συμφιλιωτικό Ναι, που δεν θεμελιώνεται ούτε δικαιολογείται από καμμιά λογική ανάλυση αλλά από την αυτοθυσία προς χάριν τού κοινού καλού - μια πράξη κι ένα νόημα, για το οποίο ο Ορθός λόγος δεν έχει τίποτε να πει, αν δεν τούς εναντι-ώνεται κιόλας.

Έτσι, το μόνο που μπορεί να βάλει ο Ορθός λόγος στη θέση τής συμπόρευσης, τής σύμ-πνοιας και τής κοινότητας, το μόνο που μπορεί να φανταστεί και να προωθήσει σαν κοινω-νικοποίηση, είναι η συστηματοποίηση, ένα Σύστημα - δηλαδή μια καλά οργανωμένη σει-ρά κανόνων και γνωμόνων συμπεριφοράς. Αυτό ξέρει ο μαστρο-Ορθολόγος, αυτό κάνει! Όμως αυτό ακριβώς, εκτός τού οτι δεν αποτελεί αυθεντική κοινωνικοποίηση, "ποίηση κοι-νωνίας" δηλαδή, υπονομεύει και τον ίδιο τον Ορθό λόγο μιάς και κάθε συστηματοποίηση, για να λειτουργεί απρόσκοπτα, οφείλει να περιορίζει ή και να εξοστρακίζει την κριτική σκέ-ψη.

Αυτό είναι ξεκάθαρο στη Νέα Ατλαντίδα, το πραγματωμένο πλέον όραμα τού ιδρυτή τής σύγχρονης επιστημονικής πράξης, Φράνσις Μπέικον, όπως το παρουσιάζει ανάγλυφα ο Λιούς Μάμφορντ στο Η προσωπικότητα στην Ιστορία (εκδόσεις Ύψιλον). Ενώ οι υποστηρι-κτές τού ορθολογιστικού Διαφωτισμού υποστηρίζουν (αντίθετα και με ό,τι καταλαβαίνουμε από όσα λέει ο Τ. Κουν στο Η δομή τών επιστημονικών επαναστάσεων) πως η σύγχρονη επιστημονική πράξη θεμελιώνεται στην ελευθέρη κριτική σκέψη, ο Μάμφορντ γράφει:

"(Ο Μπέικον) προείδε πως η επιστήμη θα γινόταν ένα συγκροτημένο εγχείρημα, με κυρίαρχο γνώρισμά του την εσκεμμένη οργάνωση, και οτι ο κοινωνικός στόχος τής επιστήμης, όπως τον διατύπωσε στη Νέα Ατλαντίδα, θα ήταν 'η διεύρυνση τών ορίων τής επικράτειας τού πολιτισμού έως την πραγμάτωση κάθε δυνατού πράγματος' (...) Κατάλαβε πως η περιέργεια είναι ένας πολύ γονιμότερος συγγενής τής εφευρετικότητας από την ανάγκη, και πως οι εφευρέσεις που θα προάγονταν μ' αυτό τον τρόπο θα γίνονταν γεννήτρες νέων αναγκών. Μα ο Μπέικον προχώρησε παραπέρα. Είδε πως η περιέργεια, για να είναι πλήρως αποτελεσματική, πρέπει να στρατολογεί όχι μοναχικά και περιστασιακά μυαλά παρά ένα σώμα καλοοργανωμένων εργατών, όπου ο καθένας θα ασκεί μιαν εξειδικευμένη λειτουργία και θα δρα σ' έναν οριοθετημένο χώρο (...) Πρότεινε να κατασκευαστεί μια μηχανή ικανή να παράγει ωφέλιμη γνώση (... Έτσι,) ένα μέρος από την τεράστια ποσοτική απόδοση τής σύγχρονης επιστήμης οφείλεται το δίχως άλλο στην ικανότητά της να χρησιμοποιεί, όχι μόνο λίγα σπουδαία διευθυντικά μυαλά αλλά κι ένα πλήθος εξειδικευμένων εργατών, που τούς έχουν επίτηδες αποστερήσει από κάθε ευκαιρία να εξερευνήσουν ένα ευρύτερο πεδίο και που ο ρόλος τους μέσα στη συνολική διαδικασία θυμίζει όλο και περισσότερο το ρόλο ενός εργάτη εργοστασίου σε μιαν αλυσσίδα συναρμολόγησης. Η συλλογική προσωπικότητα έχει απορροφήσει τα χαρακτηριστικά τού ατομικού στοχαστή (... και) δεν μπορεί να γίνει εργασία πάνω σ' αυτές τις γραμμές χωρίς στενή σύνδεση με μια σωματειακή οργάνωση (...) Ο ίδιος ο επιστήμονας γίνεται υπηρέτης τών σωματειακών οργανώσεων, που εργάζονται για την επέκταση τής επικράτειας - που δεν είναι καθόλου πάντα 'επικράτεια τού πολιτισμού'! - (... κι έτσι) μπλεγμένος μέσα στη σωματειακή διαδικασία, γίνεται γρήγορα το πρότυπο ενός πειθήνιου, τυποποιημένου ανθρώπου τής οργάνωσης".

Η κοινωνικοποίηση που υποστηρίζει ο ορθολογισμός είναι κατ' ουσίαν υποταγή τού υποκειμένου σε κανόνες και γνώμονες - ένας θρίαμβος, όχι τής κριτικής σκέψης αλλά τής "συστηματικής" σκέψης... και τελικά τής συντεχνιακής σκέψης. Γι' αυτό και ο Ορθός λόγος είναι το όριο τού ίδιου τού εαυτού, από τη στιγμή που αξιώνει να ιδρύσει και να θεμελιώσει Κοινωνία.

Αυτήν ακριβώς την αυτοϋπονόμευση τού Ορθού λόγου βιώνουμε σήμερα στην πατρίδα του, την ωραία Δύση, με το όνομα "μαζική δημοκρατία", "μαζική κοινωνία", "μαζική κουλ-τούρα", "συντεχνιακή πολιτική", "συντεχνιακή Πολιτεία",... κι αυτό οφείλουμε τώρα να συν-ειδητοποιήσουμε : τον Ορθό λόγο δεν τον υπονομεύει ο σκοταδιστικός φανατισμός αλλά ο εαυτός του, επειδή, από τα χρόνια τού Διαφωτισμού, διέπραξε το θανάσιμο αμάρτημα να θεωρήσει εαυτόν ιδρυτή Κοινωνίας και εγγυητή τού δημοκρατικού Ήθους.

Πράγματι, εάν παρατηρήσουμε την ιστορία τής Δύσης τα τελευταία τριακόσια χρόνια, θα δούμε πως οι κοινωνικές συστηματοποιήσεις (τα «κοινωνικά συμβόλαια») που έχτισε ο Ορθός λόγος λειτουργούν λίγο-πολύ απρόσκοπτα όσο κατορθώνουν να εξοστρακίζουν σταδιακά στο εσωτερικό την κριτική σκέψη (φτιάχοντας μια «μαζική δημοκρατία» διότι ναι, αγαπητοί φιλοδιαφωτιστές, η "μαζική δημοκρατία" που δικαίως σάς εξοργίζει είναι φυσικό τέκνο τού Ορθού λόγου!) και να μεταθέτουν την εσωτερική βία προς τα έξω: "Μόμπυ Ντικ", κατάκτηση τής Φύσης, Αποικιοκρατία, «απελευθέρωση τού Ιράκ».

Ωστόσο, όσο διογκώνεται η επικράτεια τού ορθολογισμού και τα συστήματά του αρχίζουν να δυσλειτουργούν, τότε ο Ορθός λόγος όχι μόνο δεν κατορθώνει να αποβάλλει τη τελετουργική αδελφοκτόνο βία αλλά αντίθετα την εκλογικεύει κι έτσι την ισχυροποιεί, πολύ περισσότερο θα λέγαμε από κάθε σκοταδισμό.

Παράδειγμα, τα «χειρουργικά» όπλα... Εάν δεν παρατηρούμε το φαινόμενο τής τελετουρ-γικής αδελφοκτόνου βίας στα ζώα, αυτό συμβαίνει πιθανότατα επειδή τα ζώα δεν φτιά-χνουν εργαλεία. Τι το ιδιαίτερο έχουν τα εργαλεία; Αποτελούν μια προέκταση τού αν-θρώπινου σώματος: μ' ένα κασμά μπορείς να σκάψεις τη γη χωρίς να την αγγίξεις με το κορμί σου. Ταυτόχρονα όμως, μ' ένα μαχαίρι μπορείς να σκοτώσεις έναν άνθρωπο, πάλι χωρίς να τον αγγίξεις με το σώμα σου. Πόσο μάλλον μ' ένα πιστόλι, πόσο μάλλον μ' ένα κανόνι, πόσο μάλλον μ' ένα Β-52! Αλλά σ' αυτή την εργαλειακή δυνατότητα τού ανθρώπου να σκοτώνει τούς συνανθρώπους του χωρίς να τούς αγγίζει, θεμελιώνεται ακριβώς - και η θυματική θεωρία τού Ρενέ Ζιράρ το επαναλαμβάνει αδιάκοπα - η παραγνώριση και στη συνέχεια η υποκρισία, που τρέφουν την προαιώνια τελετουργική αδελφοκτονία, την καθαυτό ανθρώπινη βία: σκοτώνεις, λέγοντας οτι δεν σκότωσες εσύ αλλά . το όπλο!

*

Για όσους τουλάχιστον θεωρούν σαν πρόβλημα, και μάλιστα σαν ΤΟ πρόβλημα, αυτήν ακριβώς την προαιώνια βία που άμεσα και ωμά ή έμμεσα και πλαγίως σχίζει το κορμί τού ανθρώπινου είδους, για όσους δεν έχουν πλέον καμμιά διάθεση να τη δικιολογούν στο όνο-μα οποιουδήποτε Ιδεώδους, για όσους δεν θεωρούν πως η βασική λειτουργία τής σκέψης είναι να τής παρέχει διάφορα πιστοποιητικά νομιμότητας, για όσους πιστεύουν πως η αν-θρωπότητα θα ευτυχήσει όχι χάρη σε κάποιες "συνταγές" αλλά μόνον εφόσον αρχίζει επι-τέλους να βλέπει σαν πρόβλημα την τελετουργική αδελφοκτόνο βία, είναι νομίζω προφανές οτι ο Ορθός λόγος δεν μπορεί να κάνει τίποτε απολύτως! Αντίθετα, εδώ ο Ορθός λόγος μπορεί να συγκαλύψει και να ενισχύσει ακόμα περισσότερο κι από το Μύθο την αδελφο-κτόνο βία, παρέχοντάς της ιδεολογικούς μανδύες που ικανοποιούν τη λογική και που, αφή-νοντας στην ξεραϊλα την καρδιά, δίνουν στο Μίσος κάθε λογής προκαλύμματα "πολιτι-σμού".

Χρειάζεται λοιπόν επειγόντως, όχι βεβαίως μιά υποστροφή σε κάποιον ανορθολογισμό, αλλά ένας άλλου είδους Λόγος. Ένας Λόγος που δεν θα εξοστρακίσει τον ορθολογισμό αλλά θα ζέψει τα ξέφρενα πλέον άλογα τού Ορθού λόγου βάζοντάς τον στη σωστή θέση που ασφαλώς τού αρμόζει. Ένας Λόγος που θα ικανοποιεί τόσο τη λογική όσο και την καρδιά τού ανθρώπου. Ένας Λόγος ταυτόχρονα ευφυής και αγαπητικός (άλλη μια λέξη-τζιζ που εξοστράκισε ο ορθολογισμός από τα λεξιλόγια και την οποία πρέπει επειγόντως ν' αποκαταστήσουμε, να πάψουμε επιτέλους να φοβόμαστε να προφέρουμε).

Μπορούμε λοιπόν, σαν ένα ξεκίνημα, να δούμε και ν' αντιμετωπίσουμε την αδελφοκτόνο βία σαν πρόβλημα; That's the point brothers and sisters! Ουτοπία; Ίσως. Ωστόσο νομίζω οτι δικαιούμαστε να υποστηρίζουμε αυτήν την ουτοπία και όχι εκείνη την ουτοπία που φαντάζε-ται οτι θα βάλει τέλος στην αδελφοκτόνο βία με την ανορθολογική ή την ορθολογική βία.

Σάς ασπάζομαι

Γιάννης Δ. Ιωαννίδης [e-mail]