HOLLOW SKY 19

Aκόμα και οι βρυκόλακες μελαγχολούν.

Ο Βλαντ συνεχίζει το ρεπό του, ταξιδεύοντας κάπου στη Βόρεια Θάλασσα και συζητώντας με τον νεοπριμιτιβιστή Γερζάνιο. Εν τω μεταξύ βέβαια, με έχει αφήσει με μια στίβα χαρτιά να ξεζουμίζω το μυαλουδάκι μου «περί πολέμου» και περί Διαφωτισμού, συν κάποια άλλα ψιλοθεματάκια σχετικά με την τεχνολογία, το θέαμα, την εξωστρεφή τέχνη. Ευκαιρία λοιπόν να την κάνω κι εγώ κοπάνα (πάλι!) και να ξεκουράσω τα εγκεφαλικά μου κύτταρα, βάζοντας κάποιον άλλον να μιλήσει σήμερα στη θέση μου και ν' απαντήσει στον «καθημερινό φιλόσοφο» τών ημερών μας.

«Κατά περίεργο τρόπο φανταζόμαστε στη Δύση οτι οι ηγέτες μας είναι γεννήματα τής τύχης ή κάποιου τυχήματος. Παραπονιόμαστε γι' αυτούς στους οποίους εμπιστευόμαστε την εξουσία, κρατώντας μια παράξενη απόσταση από αυτούς. Ακόμα πιο περίεργο είναι οτι, μπροστά στα προβλήματα, τις κρίσεις και τις ανάγκες τού κοινού, περιμένουμε να εμφανιστούν ηγέτες που θα στέκονται στο ύψος τών καταστάσεων. Σπάνια οι ηγέτες μας είναι αποτέλεσμα περιστάσεων ή τυχαίων καταστάσεων. Είναι μάλλον το φυσικό προϊόν δομών, που έχουν εγκαθιδρυθεί μακροχρόνια, και τής προοδευτικής εξέλιξης ενός πολιτισμού. Οι επιλογές τών πολιτών περιορίζονται συχνά από αυτές τις γενικές τάσεις σε τέτοιο βαθμό, ώστε οι πολίτες να αναγκάζονται να πολεμήσουν υπό την ηγεσία κοινωνικών αναμορωτών, όπως συνέβη στη Μεγάλη Βρετανία, τη Γαλλία και τις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια ολόκληρου σχεδόν τού Α' παγκόσμιου πολέμου. Εξήντα χρόνια αργότερα, κατά την οικονομική κατάρρευση τού 1973, η Αμερική βρέθηκε να έχει ηγέτη ένα καθαρό πολιτικό, προικισμένο με κοινό νου σε ό,τι αφορά τα οικονομικά. Η Γαλλία και η Αγγλία διευθύνονταν από τεχνοκράτες, που είχαν στα χέρια τους εργαλεία κατ' ουσίαν διοικητικά. Μεταξύ τών δυτικών εθνών, μόνον η Γερμανία διευθυνόταν από έναν επιφανή οικονομολόγο, κι αυτό για λόγους άσχετους από την κρίση εκείνης τής στιγμής.

Κάποιοι αρέσκονται να θυμίζουν αυτά τα αποτυχημένα ραντεβού τών ηγετών με την ιστορία, για να υποστηρίξουν οτι η δημοκρατία είναι ένας αναποτελεσματικός και ακατάλληλος τρόπος διακυβέρνησης. Θα ήταν όμως πιο τίμιο και πιο αληθινό να πούμε οτι η δημοκρατία παρεμποδίζεται όλο και περισσότερο από τη χρήση τής ορθολογιστικής μεθοδολογίας σε ό,τι αφορά τη δημιουργία και την επιλογή τών ηγετών. Οι άνθρωποι αυτοί είναι ακατάλληλοι για τη δημοκρατία: την υπονομεύουν, καθώς εναντιώνονται στις ουσιώδεις ανάγκες της.

Από τότε που η Δύση υποκλίθηκε στον ορθολογισμό, γεννήθηκαν δύο τύποι ηγετών: ο ορθολογιστής πρίγκηπας και ο Ήρωας. Ο πρίγκηπας μένει πιστός στις καταβολές του. Είναι ολοφάνερο οτι αποτελεί δημιούργημα τού Μακιαβέλι, τού Λογιόλα, τού Βάκωνα, τού Καρτέσιου και τού Ρισελιέ. Οι σύγχρονοι ηγέτες δεν είναι καθόλου πρόθυμοι ν' αναγνωρίσουν σ' αυτούς τούς προγόνους τους. Ωστόσο, ο ορθολογιστής πρίγκηπας τού Μακιαβέλι είναι εκείνος που πολλαπλασιάστηκε για να καταλάβει τις διοικητικές θέσεις-κλειδιά. Και μάλιστα τόσο πολύ, που σύντομα κατέλαβε και την πολιτική σφαίρα. Οι ίδιοι οι πολιτικοί βάλθηκαν να μιμούνται τις μεθόδους τών υπαλλήλων τους, συγκαλύπτοντας τη φυσική αντιπαλότητα που υπάρχει ανάμεσα στη δημοκρατία και το ορθολογιστικό μάνατζμεντ. Έτσι υπονομεύτηκε η ανάπτυξη τών δημοκρατικών αντανακλαστικών τού πολίτη, και στη συνέχεια η ίδια η ιδέα τού δημοκρατικού ηγέτη μπλοκαρίστηκε και διαστρεβλώθηκε.

Το αίσθημα ματαίωσης που προξενούν αυτές οι σκοτεινές μάχες γέννησε ένα νέο τύπο ηγέτη: τον Ήρωα. Ο Ήρωας αποτελούσε έναν απλό συνδυασμό τής δημοκρατικής με την ορθολογιστική προσέγγιση, δημοφιλή και αποτελεσματικό ταυτόχρονα. Δημοφιλή, χάρη στη συμμαχία ανάμεσα στη μεγαλοπρέπεια τών βασιλιάδων και τής θρησκευτικής λατρείας, που εξωθούσε την κοινή γνώμη στη χαμερπή κολακεία. Αποτελεσματικό, επειδή η εξουσία του άφηνε τον Ήρωα ελεύθερο να διοικεί χωρίς κοινωνικό έλεγχο.

Δυστυχώς, αυτή η μεικτή λύση πρόδινε τόσο την κοινή γνώμη όσο και τη διοίκηση. Γρήγορα συνειδητοποίησαμε οι όλοι οι Ήρωες ήταν εχθροί τού δημόσιου συμφέροντος, καθώς η εξουσία τους στηριζόταν στην τέχνη τής χρησιμοποίησης τής βίας ακόμα κι εναντίον τών πολιτών στην ανάγκη. Ακόμα και ο Ήρωας που υπηρετούσε ευσυνείδητα τον προκάτοχό του για να κάνει το καλό, στην πραγματικότητα προετοίμαζε το έδαφος για έναν άλλον, που θα μπορούσε πιο εύκολα να κάνει το κακό. Απ' όπου και η ενοχλητική ερώτηση: πώς ένας πολιτισμός, που αναδύθηκε από τις στάχτες τής απόλυτης εξουσίας τών βασιλιάδων και τών εκκλησιών στο όνομα τής ελευθερίας και τής ισότητας, μπόρεσε να συγκατατεθεί σε μια τέτοια λατρεία;

Ακόμα πιο περίεργο είναι το γεγονός οτι, με τον Ναπολέοντα, καταλάβαμε οτι σπάνιοι είναι εκείνοι που μπορούν να γίνουν αληθινοί ΄Ηρωες και να παρουσιάσουν υπεράνθρωπα ανδραγαθήματα ή αδυναμίες τέτοιες, που θα μπορούν να εκμηδενίσουν την εξουσία και την αγάπη τού πολίτη.

Η αδιάκοπη εξέλιξη τών Ηρώων απαιτούσε την ανάπτυξη ενός τρίτου, καταλληλότερου τύπου ηγεσίας: έτσι γεννήθηκε ο ψευτο-Ήρωας ηγέτης. Αυτός εδώ μπορούσε ν' αναρριχηθεί στην εξουσία είτε με τη βία, όπως ο αυθεντικός Ήρωας, είτε χάρη στις μεθόδους τής δημοκρατικής κοινωνίας. Στη συνέχεια όμως διαστρέβλωνε αυτή τη διαδικασία, υπηρετώντας τις Ηρωικές φαντασιώσεις και τις Ηρωικές υποσχέσεις για αποτελεσματικότητα.

Έτσι η κοινωνία μας κυριαρχείται καμμιά φορά από αυθεντικούς Ήρωες, Ήρωες που σπέρνουν τον τρόμο, που βρίσκονται διάσπαρτοι μέσα στα νεφελώματα τών ψευτο-Ηρώων, και οι περισσότεροι κατόρθωσαν να εκμεταλλευτούν το εκλογικό σύστημαΧ και από ένα ολόκληρο φάσμα μη-αιρετών ορθολογιστών Πριγκήπων, που οι ωραιότερες κορώνες τους υπαγορεύουν τούς νομικούς κώδικές μας.
Καμμιά από αυτές τις τρεις κατηγορίες ηγετών δεν μπορεί να ελεγχθεί εύκολα, διότι η εξουσία τους είναι καρπός μιάς βαθιάς απόρριψης τής δημοκρατικής σχέσης».


J.R. Saul,
από το Voltaire's bastards. The dictatorship of Reason in the West,
εκδόσεις Free Press, Νέα Υόρκη, 1992.

Γιάννης Δ. Ιωαννίδης [e-mail]

StarryNights>>>>>>>>>>

Γιάννης Δ. Ιωαννίδης [e-mail]