HOLLOW SKY 21

Προς άρσιν ορισμένων παρεξηγήσεων
(και δημιουργία νέων.)


Από ορισμένες απαντήσεις στο κείμενο Ο Φωτεινός Βρυκόλακας, κατάλαβα οτι δεν γλύτωσα μια παρεξήγηση που ήθελα να αποφύγω: η κριτική στον ορθολογισμό και στη διαφωτιστική ιδέα οτι η κοινωνία οφείλει να θεμελιώνεται στο Ορθό λόγο, θεωρήθηκε από κάποιους περίπου σαν σπονδή στον ανορθολογισμό, σύμφωνα με το αρχαίο ρητό «νεροκουβαλητής στο μύλο τής αντίδρασης» (Μύλων ο Κροτωνιάτης).

Θα ήταν ασφαλώς παράλογο να θελήσει κανείς π.χ. να ναυπηγήσει ένα καράβι χωρίς τον Ορθό λόγο, τον αναγωγισμό και την επιστήμη. Θα ήταν επίσης παράλογο να θελήσει κανείς να φτιάξει ένα Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας χωρίς να στηρίζεται στον Ορθό λόγο. Ωστόσο, είναι εξίσου παράλογο να θεωρεί κανείς την κοινωνία σαν ένα καράβι. Είναι εξίσου παράλογο να θεωρεί κανείς πως η πορεία τής κοινωνίας μπορεί να είναι κάτι σαν Κ.Ο.Κ.

Πρέπει λοιπόν ν' αποσαφηνιστεί τι είναι το ορθολογικό και ποιά μπορεί να είναι η θέση του στη ζωή.. Το να ευχηθείς π.χ. σε κάποιον "καλημέρα", ή "καλό ταξίδι", ή "όλα να πάνε καλά", ... δεν είναι ασφαλώς κάτι το ορθολογικό. Αλλά δεν είναι ούτε ανορθολογικό, ούτε απλώς "συνήθεια", ούτε και ... μεσαιωνικό κατάλοιπο! Είναι ένας λόγος (βάλτε το λ κεφαλαίο αν θέλετε) που επιβεβαιώνει και ανανεώνει την ύπαρξη ενός δεσμού και μιάς εμπιστοσύνης με τον άλλον, ακόμα και εναντίον κάθε "αναλυτικής απόδειξης", "ασφαλούς αλήθειας" και "ορθολογικής θεμελίωσής" τους. Ακόμα κι οι ορθολογιστές ρε παιδιά εύχονται ο ένας στον άλλον, όπως επίσης δακρύζουν καμμιά φορά άμα οι ευχές τους πάνε στράφι, ... χωρίς (ελπίζω) να νιώθουνε οτι ξεπέφτουνε έτσι σε κανά παράξενο "σκοταδισμό"!

Μήπως παίζουμε με τις λέξεις; Μήπως τις χρησιμοποιούμε σαν προπέτασμα καπνού;

*

Για να είναι γόνιμη μια συζήτηση, για να είναι από κοινού αναζήτηση και όχι απλώς ένα παιχνίδι με τις λέξεις ή ένα προπέτασμα καπνού, θα πρέπει ο κάθε συνομιλητής να διευκρινήσει (μέσα του κατ' αρχήν) από ποιά θέση μιλάει, δηλαδή ποιό θεωρεί οτι είναι το ζήτημα, ποιό είναι το πρόβλημα που πρέπει, θέλει, εύχεται να λυθεί.

Το πρόβλημα που εγώ συζητώ δεν είναι το να περάσουμε καλά ή όχι, ούτε μια καλύτερη διακυβέρνηση ή διαχείριση ή οργάνωση τής κοινωνίας. Ούτε μια επαναστατική αλλαγή της. Δεν μπλέκομαι καν στο δίλημμα "μεταρρύθμιση ή επανάσταση". Διότι όλα αυτά τα θεωρώ εντελώς δευτερεύοντα σε σχέση με αυτό που βλέπω σαν πρόβλημα. Δευτερεύοντα, όχι με την έννοια οτι είναι ασήμαντα ή άσχετα με το θεμελιακό πρόβλημα, αλλά με την έννοια οτι μια επίλυσή τους μπορεί να προχωρήσει μόνο μαζί κι εφόσον προχωράει και μια λύση τού βασικού προβλήματος. Ειδάλλως θα έχουμε τυπικές παραλλαγές πάνω στο ίδιο, αμετακίνητο πρόβλημα.

Το πρόβλημα που εγώ συζητώ, και το έχω επαναλάβει με πολλές ευκαιρίες, είναι η η ύπαρξη, η δικιολόγηση και η διαιώνιση τής αλληλοεπιβουλής και αλληλοσφαγής μέσα στο ανθρώπινο είδος. Με οποιοδήποτε επιχείρημα, θρησκευτικό, οικονομικό, επιστημονικό, πολιτικό, κ.ο.κ. Έτσι, προβληματικό θεωρώ ο,τιδήποτε ανανενώνει, δικιολογεί και διαιωνίζει την αλληλοεπιβουλή και την αλληλοσφαγή μέσα στο ανθρώπινο είδος. Με οποιοδήποτε επιχείρημα, μεταρρυθμιστικό, επαναστατικό ή οποιοδήποτε άλλο και πάλι. Κι εδώ, δεν παίζω με τις λέξεις. Αντίθετα, έχω επίγνωση οτι μιλώ για κάτι το ασήκωτο, για μένα όπως και για όλους και όλες μας.

Εάν καταλάβουμε (το εύχομαι!) οτι το πρόβλημα είναι η ύπαρξη, η δικιολόγηση και η διαιώνιση τής αλληλοεπιβουλής και τής αλληλοσφαγής μέσα στο ανθρώπινο είδος, τότε θα μάς είναι πιο εύκολο να καταλάβουμε πως ο Ορθός λόγος δεν μπορεί να κάνει και πολλά πράγματα για να λυθεί το πρόβλημα αυτό στην κοινωνική ζωή. Όχι απλώς επειδή ο κόσμος είναι "πολύ πιο περίπλοκος" απ' όσο θα τον ήθελε ο Ορθός λόγος (που ωστόσο τα καταφέρνει καλά με τις περιπλοκότητες τών ηλεκτρονίων). Αλλά επειδή ο κόσμος είναι πολύ πιο ελεύθερος απ' όσο θα τον ήθελε ο Ορθός λόγος. Και ελεύθερος σημαίνει ανοικτός. Και ανοικτός σημαίνει: ανοικτός για το καλύτερο ή για το χειρότερο. Δηλαδή ανθρώπινος. Δηλαδή και απάνθρωπος. Δηλαδή, κάτι εντελώς άλλο από τον κόσμο τών ηλεκτρονίων ή τού σχεδιασμού ενός Κ.Ο.Κ.

Εάν καταλάβουμε πως η αλληλοεπιβουλή και αλληλοσφαγή είναι το κοινωνικό ζήτημα, τότε θα καταλάβουμε (το εύχομαι!) πως αυτό το ζήτημα δεν λύνεται με "ασφαλείς αλήθειες", "τέλειες θεωρίες", "άψογες μεθόδους" κι "επιστημονικές αναλύσεις". Θα καταλάβουμε επίσης πως, εδώ, ο Ορθός λόγος μπορεί κάλλιστα να υπηρετεί τη διαιώνιση τού προβλήματος. Πολύ δε περισσότερο αν αναχθεί σε πανάκεια. Διότι δεν μπορεί κανένα απολύτως ορθολογικό επιχείρημα να πείσει τον οποιοδήποτε άνθρωπο οτι, το να επιβουλεύεται τον άλλον είναι πρόβλημα.

Όσο κι αν, ορθολογικά σκεπτόμενος, φτάσει κανείς στο συμπέρασμα οτι "δεν πρέπει" να φάει τα συκώτια τού άλλου, άλλο τόσο, επίσης ορθολογικά σκεπτόμενος, φτάνει και στο συμπέρασμα οτι "πρέπει" να φάει τα συκώτια τού άλλου : "Μα δεν τού τρώω τα συκώτια, τον ... διαφωτίζω αφού είναι αμόρφωτος, άπληστος, βάρβαρος, βλάκας, μαλάκας". Τι άλλο λέει ο Κύριος για το Δούλο στη χεγκελιανή διαλεκτική;

'Εχει λοιπόν πολλή πλάκα αν σκεφτεί κανείς πως οι φιλοδιαφωτιστές, που βάλθηκαν να γκρεμίσουν το Θεό επειδή, όπως έλεγαν, "για να υπάρχει έχει ανάγκη το Διάβολο",... οι ίδιοι έχουν ανάγκη την αμορφωσιά, το φανατισμό, τη βαρβαρότητα και τη βλακεία, ώστε να έχουν λόγο ύπαρξης, κάτι για να ξεσπαθώνουν μονίμως και υπεροπτικά εναντίον του, δίπλα τους ή στο Ιράκ!

*

Η επίλυση τού κοινωνικού ζητήματος, δηλαδή τής αλληλοεπιβουλής και τής αλληλοσφαγής μέσα στο ανθρώπινο είδος, είναι πρωταρχικά ζήτημα ήθους (όχι ηθικής). Και το ήθος, τα ζητήματα ήθους, δεν εμπίπτουν στην περιοχή τού Ορθού λόγου, ούτε συμπίπτουν οπωσδήποτε με αυτήν.

Το ήθος και τα ζητήματα ήθους εμπίπτουν στην περιοχή τού Νοήματος, δηλαδή τού Λόγου. To Nόημα και ο Λόγος είναι κάτι πολύ περισσότερο από τον Ορθό λόγο (ακόμα κι από την "κριτική σκέψη"), ο οποίος είναι κομμάτι τού Λόγου και αποκτά το νόημά του μόνο σε συνάρτηση με αυτόν, όταν αναφέρεται σε αυτόν, τον υπηρετεί και περιφρουρείται από αυτόν.

Έτσι, άπαξ και ο Ορθός λόγος, ακόμα και η κριτική σκέψη, αυτονομηθούν από το Νόημα και το Λόγο, άπαξ και θεωρηθούν πανάκεια και πάψουν να τον υπηρετούν, τότε γίνονται υπηρέτες τού προβληματικού και τής διαιώνισης τής αλληλοεπιβουλής και τής αλληλοσφαγής μέσα στο ανθρώπινο είδος. Φτιάχνουν στέλθ και καλοστημένες αναλύσεις που δικιολογούν βομβαρδισμούς ή μαζικές απολύσεις. Και ο Ανθρωπισμός πεθαίνει.

*

Αν και τίποτα μέσα στο Φωτεινό Βρυκόλακα δεν δικιολογεί την παρεξήγηση στην οποία αναφέρθηκα πιο πάνω, ωστόσο τη δικιολογώ. Έχουμε τόσο πολύ εθιστεί στις διαφωτιστικές Αρχές, που δεν μπορούμε να διανοηθούμε πως ο ορθολογισμός, επειδή είναι αυτό που είναι και όχι επειδή τον εμποδίζει ο σκοταδισμός ή η "ανθρώπινη βλακεία" (την οποία οι φιλοδιαφωτιστές έχουν πλέον ανάγει σε ένα είδος "φύσης τού ανθρώπου"), δεν μπορεί να λύσει το πρόβλημα Δεν τολμάμε καν να διανοηθούμε πως ο ορθολογισμός μπορεί και αυτός να διαιωνίζει το πρόβλημα. Όπως δεν τολμάμε να διανοηθούμε οτι ο Λόγος και ο Ορθός λόγος δεν είναι ένα και το αυτό, ούτε την ύπαρξη ενός Τραγικού λόγου που δεν είναι ούτε Ορθός, ούτε ανορθολογικός, αλλά ούτε και Ρομαντικός.

Εξ αιτίας αυτού τού εθισμού, ορισμένοι φαντάζονται με τρόμο οτι, αν περιορίσουμε την επικράτεια τού Ορθού λόγου, τότε θα περιοριστεί αυτόματα και η επικράτεια τού Ανθρωπισμού, τα ανθρώπινα δικαιώματα, η δημοκρατία, η έννοια τής κοινωνικής δικαιοσύνης, κ.λπ. Η διαφωτιστική ιδέα οτι ο ανθρωπισμός και το δημοκρατικό-ανθρωπιστικό ήθος στηρίζονται και υπάρχουν χάρη στην Ορθό λόγο, παραμένει πανίσχυρη. Το εκπληκτικό εδώ είναι οτι δεν βλέπουν πως ο Ανθρωπισμός έχει κιόλας ασφυκτικά περιοριστεί στην ίδια την κοιτίδα τού Ορθού λόγου, τη «Δύση». ΄Η οτι, κι αν το βλέπουν, θεωρούν πως αυτό συνέβη επειδή υποτίθεται οτι προδόθηκαν οι ορθολογιστικές αρχές τού Διαφωτισμού ή οτι η σύγχρονη κοινωνία παραμένει βαθιά ... μεσαιωνική.

Και στις τρεις περιπτώσεις, εκείνο που δεν βλέπουν είναι το «ασύμπτωτο» μεταξύ ορθολογισμού και ανθρωπισμού, καθώς και η άμεση σχέση ανάμεσα στις ορθολογιστικές μεθόδους κι αρχές -- δηλαδή στη διαφωτιστική πεποίθηση οτι ο Λόγος ταυτίζεται με τον Ορθό λόγο και οτι ο Ορθός λόγος είναι πανάκεια - με τη διαμόρφωση τών σύγχρονων, ορθολογιστικών-τεχνοκρατικών ελίτ.

Παρ' όλο που αυτές οι καινοφανείς στην ιστορία ελίτ είναι εδώ, μπροστά στα μάτια μας, σ' αυτή τη συνεχή αναγωγή όλων τών κοινωνικών προβλημάτων σε ζητήματα «μάνατζμεντ» κι «επιστημονικής εξειδίκευσης», οι (εθελοτυφλούντες;) φιλοδιαφωτιστές προτιμούν να φαντάζονται πως οι σύγχρονες εξουσιαστικές ελίτ κατάγονται απ' ευθείας από τον προτεσταντικό φονταμενταλισμό ή κάποιες άλλες παραλλαγές τού θρησκευτικού, που θεωρούν οτι πολέμησε μέχρις εσχάτων ο Διαφωτιστικός ορθολογισμός. Έτσι, γι' άλλη μια φορά υπεύθυνος για τα δεινά τού κόσμου, θεωρείται - κάμποσους αιώνες μετά το τέλος του - ο . Μεσαίωνας.Είπαμε, έχουν ανάγκη το Σκοταδισμό όπως ο θεός τους το διάβολο.

H άποψη αυτή, αν δεν είναι μια βολική σχηματοποίηση, φανερώνει το πολύ μεγάλο πρόβλημα που υπάρχει στην κατανόηση τών σύγχρονων εξουσιαστικών ελίτ - πρόβλημα που, κατά τη γνώμη μου, συνδέεται με το ακόμα μεγαλύτερο πρόβλημα που υπάρχει στην κατανόηση τού ποιό είναι επιτέλους το περίφημο "κοινωνικό ζήτημα".

Επισημαίνοντας (όταν την επισημαίνουν) την αντιδημοκρατικότητα αυτών τών ελίτ και την περιφρόνησή τους για το λαό, οι φιλοδιαφωτιστές νομίζουν οτι πρόκειται για μια κληρονομιά τού μεσαιωνικού απολυταρχισμού. Στην πραγματικότητα όμως, εάν εξετάσει κανείς το κίνημα τού Διαφωτισμού θα διαπιστώσει οτι, η θεμελιώδης θέση του υπέρ τού ορθολογισμού δεν είχε και πολλή σχέση με τον ανθρωπισμό του. Αντίθετα, προερχόταν από τη μέριμνα τών Διαφωτιστών για την εύρεση μιάς μεθόδου διαχείρισης τής κοινωνίας μάλλον παρά μιάς ριζικής κοινωνικής αλλαγής, και από την πίστη τους οτι η υιοθέτηση και η εφαρμογή αυτής τής μεθόδου είναι υπόθεση ακριβώς μιάς ελίτ «μορφωμένων» ειδικών, και όχι τού λαού, για τον οποίον άλλωστε δεν είχαν και την καλύτερη γνώμη.

Ασφαλώς, η λατρεία τών Διαφωτιστών για τη μέθοδο και τη λογική προέρχεται και αυτή από κάποιους ιδιαίτερους μεσαιωνικούς στοχαστές κι ανθρώπους τής δράσης, όπως ήταν π.χ. ο Ιγνάτιος Λογιόλα. Και είναι αληθινά παράξενο που οι ίδιοι δεν το είχαν προσέξει! Όπως επίσης προέρχεται και από τόσο ελάχιστα ανθρωπιστές και δημοκράτες στοχαστές σαν τον Νικολό Μακιαβέλι ή το λόρδο Φράνσις Μπέικον. Ανθρώπους που, όλοι τους, χαρακτηρίζονταν από μια περιφρόνηση για το λαό και τη λαϊκή κουλτούρα, καθώς κι από την προσπάθειά τους να δημιουργήσουν ελιτιστικές «αδελφότητες» με σκοπό την, «αόρατη» τις περισσότερες φορές, διακυβέρνηση τού κόσμου. Με άλλα λόγια, κατευθείαν προγόνους τών σύγχρονων εξουσιαστικών ελίτ.

Το να τα παραβλέπουμε όλ' αυτά και να υποστηρίζουμε οτι μπορούμε να "επανοικειοποιηθούμε" αυτή ή την άλλη φράση ή πρόταση τού άλφα ή τού βήτα Διαφωτιστή, για να μην είναι καθαρός εκλεκτικισμός, και για να είναι πράγματι μια πράξη "detournement" (όπως το θέλει ο φίλος μου ο Ίκαρος), θα πρέπει να συνοδεύεται από δύο μέτρα προφύλαξης:.

  1. Μια σαφή, συνολική και όχι εκλεκτικιστική, τοποθέτηση πάνω στο κίνημα τού Διαφωτισμού,
    και
  2. Μια σαφή τοποθέτηση πάνω στο "ανώτερο πολιτιστικό πλαίσιο" (δηλαδή πάνω στο κοινωνικό ζήτημα!), στο οποίο θέλουμε να εντάξουμε τα εκάστοτε "detournement" μας.

Ειδάλλως, η πρακτική τού "detournement" κινδυνεύει άμεσα να εκφυλιστεί σε μια αποθέωση τού εκλεκτισμού και τού μεταμοντέρνου σχετικισμού, όπου τα πάντα μπορούν να χρησιμοποιηθούν ανέμελα κι εξίσου, αφού πρώτα έχουν τεμαχιστεί κι αποκοπεί από τον πυρήνα που τα παράγει.

*

Έτσι, η πλέον έγκυρη άποψη για το Διαφωτισμό και την όποια επικαιρότητά του (εξακολουθώ να) υποστηρίζω πως είναι αυτή που διατύπωσα στον Φωτεινό Βρυκόλακα: επρόκειτο για ένα επαναστατικό κίνημα λογίων, που άντλησε από δύο ασύμπτωτες μεταξύ τους και τελικά ασυμβίβαστες πηγές. Αφ' ενός το δημοκρατικό ανθρωπισμό (που επίσης συναντάμε σε μεσαιωνικούς στοχαστές) και αφ' ετέρου τον αντιδημοκρατικό ορθολογισμό, δηλαδή την ιδεολογία που ανάγει τον Ορθό λόγο σε πανάκεια.

Πιστεύω (πιστεύω, όχι νομίζω) λοιπόν, πριν επανέλθω σ' αυτά τα ζητήματα εν καιρώ, πως για να υπάρξει εποικοδομητική συζήτηση γύρω από την επικαιρότητα τού Διαφωτισμού, θα πρέπει να δοθεί μια απάντηση στα ερωτήματα: Ο Ορθός λόγος έχει ορισμένο πεδίο εφαρμογής και όρια ή είναι πανάκεια; Ο Ορθός λόγος συνταυτίζεται με το Λόγο, όπως φαίνεται να υπονοούν οι σύγχρονοι φιλοδιαφωτιστές όταν χρησιμοποιούν χωρίς καμμιά διάκριση τούς όρους «λόγος», «ορθός λόγος» και «λογική» σαν να αφορούν σε ένα και το αυτό πράγμα; Και αν δεν συνταυτίζονται, ποιός είναι μέρος τού άλλου;

StarryNights

Γιάννης Δ. Ιωαννίδης [e-mail]