HOLLOW SKY 25>>

Μάς το είχαν πει (5)

Η ΛΕΞΗ ΩΣ ΣΥΝΟΜΙΛΙΑ

"[.] Ο πρώτος προσανατολισμός [τής φιλοσοφικής-γλωσσολογικής σκέψης], αυτός τού υποκειμενιστικού ατομισμού, συνδέεται με το Ρομαντισμό. Ο ρομαντισμός υπήρξε σε πολύ μεγάλο βαθμό μια αντίδραση εναντίον τής ξένης λέξης και τής κυριαρχίας που αυτή ασκεί πάνω στις κατηγορίες τής σκέψης. Ο ρομαντισμός ήταν ξεκάθαρα μια αντίδραση κατά τής τελευταίας υποτροπής τής ξένης λέξης, με την οποία αυτή προσπάθησε να επιβάλλει την πολιτισμική κυριαρχία της: εναντίον τής Αναγέννησης και τού κλασικισμού. Οι ρομαντικοί ήταν οι πρώτοι φιλόλογοι τής μητρικής γλώσσας, οι πρώτοι που αποπειράθηκαν να αναδιοργανώσουν πλήρως το γλωσσολογικό στοχασμό πάνω στη βάση τής νοητικής δραστηριότητας σε μητρική γλώσσα, η οποία θεωρήθηκε σαν το μέσο για την ανάπτυξη τής συνείδησης και τής σκέψης. Είναι όμως αλήθεια πως οι ρομαντικοί παρέμειναν φιλόλογοι με τη στενή έννοια τού όρου. Η προσπάθεια επαναστατικοποίησης τού στοχασμού πάνω στη γλώσσα, μια προσπάθεια που διαμορφώθηκε διαμέσου τών αιώνων παραμένοντας πάντοτε συντηρητική, ήταν ασφαλώς πάνω από τις δυνάμεις τους [...] Ο ατομιστικός υποκειμενισμός εφαρμόζεται και στη διατύπωση-μονόλογος ως σημείο εκκίνησης τού στοχασμού του πάνω στη γλώσσα. Είναι αλήθεια πως οι εκπρόσωποί του προσέγγισαν τη γλώσσα, όχι από τη σκοπιά τού φιλόλογου τής παθητικής κατανόησης αλλά από τη σκοπιά τού ίδιου τού ομιλητή, που εκφράζει τη σκέψη του κατά κάποιον τρόπο από τα τρίσβαθά του. Πώς παρουσιάζεται η διατύπωση-μονόλογος από τη σκοπιά τού ατομιστικού υποκειμενισμού; Είδαμε οτι παρουσιάζεται σαν μια καθαρά ατομική πράξη, σαν μια έκφραση τής ατομικής συνείδησης, τών βλέψεών της, τών προθέσεών της, τών δημιουργικών ενορμήσεών της, τών προτιμήσεών της, κ.λπ. [.] Είναι αλήθεια οτι, εξωτερικευόμενο, το εσωτερικό περιεχόμενο αλλάζει όψη καθώς υποχρεώνεται να οικειοποιηθεί το εξωτερικό υλικό, το οποίο διαθέτει τούς δικούς του κανόνες, που είναι ξένοι προς την εσωτερική σκέψη. Στη διάρκεια τής διαδικασίας χειρισμού τού υλικού, τής καθυπόταξής του, τής μεταμόρφωσής του σε μέσο που να υπακούει την έκφραση, το περιεχόμενο τής νοητικής δραστηριότητας αλλάζει φύση και εξωθείται σε συμβιβασμούς. Γι' αυτό και ο ιδεαλισμός, που γέννησε όλες αυτές τις θεωρίες περί έκφρασης, γέννησε εξίσου και θεωρίες που απορρίπτουν πλήρως την έκφραση, την οποία θεωρούν σαν παραμόρφωση τής καθαρότητας τής εσώτερης σκέψης. [.] Η θεωρία περί έκφρασης στην οποία θεμελιώνεται ο ρομαντικός υποκειμενιστικός ατομισμός τής φιλοσοφικογλωσσολογικής σκέψης, είναι ριζικά λαθεμένη. Η νοητική δραστηριότητα - το περιεχόμενο που έχουμε να εκφράσουμε και η εξωτερική αντικειμενικοποίησή του - δημιουργούνται, το είδαμε, από ένα και το αυτό υλικό, διότι δεν υπάρχει νοητική δραστηριότητα χωρίς σημειωτική έκφραση. Συνεπώς, πρέπει να διαγράψουμε ολοκληρωτικά το αξίωμα που υποστηρίζει οτι υπάρχει ποιοτική διάκριση μεταξύ τού εσωτερικού περιεχομένου και τής εξωτερικής έκφρασης. Επιπλέον, το οργανωτικό και δημιουργικό κέντρο δεν τοποθετείται στο εσωτερικό, δηλαδή στον κώδικα τών εσώτερων σημείων, αλλά ασφαλώς στο εξωτερικό. Την έκφραση δεν την οργανώνει η νοητική δραστηριότητα αλλά αντίθετα, η έκφραση οργανώνει τη νοητική δραστηριότητα, τής δίνει τον τύπο της και καθορίζει τον προσανατολισμό της. [.] Πράγματι, η διατύπωση είναι προϊόν τής αλληλεπίδρασης μεταξύ δύο κοινωνικά οργανωμένων ατόμων και, ακόμα κι αν δεν υπάρχει πραγματικός συνομιλητής, μπορούμε να τον υποκαταστήσουμε με τον μέσο εκπρόσωπο τής κοινωνικής ομάδας στην οποία ανήκει ο ομιλητής. Η λέξη απευθύνεται σ' ένα συνομιλητή. Είναι συνάρτηση τού προσώπου αυτού τού συνομιλητή. Θα ποικίλλει λοιπόν ανάλογα με το αν αυτός ο συνομιλητής είναι ένας άνθρωπος από την ίδια κοινωνική ομάδα ή όχι, αν συνδέεται ή όχι με τον ομιλητή με πιο στενές κοινωνικές σχέσεις (πατέρας, αδελφός, σύζυγος, κ.ο.κ.). Δεν μπορεί να υπάρξει αφηρημένος συνομιλητής. Δεν θα μπορούσε να υπάρξει κοινή γλώσσα μ' ένα τέτοιο συνομιλητή, ούτε με την κυριολεκτική ούτε με τη μεταφορική έννοια τού όρου. Αν καμμιά φορά έχουμε την κενοδοξία οτι σκεφτόμαστε κι εκφραζόμαστε urbi et orbi, στην πραγματικότητα βλέπουμε ασφαλώς «την πόλη και τον κόσμο» μέσ' από το πρίσμα τού συγκεκριμένου κοινωνικού περιβάλλοντος που μάς εναγκαλίζεται. Τις περισσότερες φορές μάλιστα πρέπει να υποθέσουμε κι έναν ορισμένο υπαρκτό κοινωνικό ορίζοντα, ο οποίος καθορίζει την ιδεολογική δημιουργία τής κοινωνικής ομάδας και τής εποχής στην οποία ανήκουμε, έναν ορίζοντας σύγχρονο με τη λογοτεχνία μας, με την επιστήμη μας, με την ηθική μας, με το δίκαιό μας.Ο εσωτερικός κόσμος και ο στοχασμός κάθε ατόμου είναι προικισμένοι με ένα υπαρκτό και δικό του κοινωνικό ακροατήριο, μέσα στην ατμόσφαιρα τού οποίου οικοδομούνται οι εσωτερικές επαγωγές τους, τα κίνητρά του, οι εκτιμήσεις του, κ.λπ. [.] Αυτός ο προσανατολισμός τής λέξης σε συνάρτηση με το συνομιλητή έχει τεράστια σημασία. Πράγματι, κάθε λέξη περιλαμβάνει δύο όψεις. Καθορίζεται τόσο από το γεγονός οτι προέρχεται από κάποιον όσο κι από το γεγονός οτι απευθύνεται σε κάποιον. Συνιστά επακριβώς το προϊόν τής αλληλεπίδρασης μεταξύ ομιλητή και συνομιλητή. Κάθε λέξη χρησιμεύει στην έκφραση τού ενός σε σχέση με τον άλλο».

Μιχαήλ Μπαχτίν, Δοκίμιο εφαρμογής τής κοινωνιολογικής μεθόδου στη γλωσσολογία (1929)

back to the sky

Γιάννης Δ. Ιωαννίδης [e-mail]