home
 

Stary Nights 31<<
Γιάννης ΙωαννίδηςΗ Κοινωνία του Θεάματος Σήμερα<<<<<
 

Μια πρώτη απάντηση στα
«Σχόλια στην 'Κοινωνία του θεάματος' σήμερα»

Αγαπητοί φίλοι τού «Ξενοδοχείου»,

σάς ευχαριστώ για τα σχόλιά σας πάνω στο κείμενο-ομιλία μου κι ελπίζω να είναι και για σάς, όπως είναι για μένα, μια ακόμα αφορμή για ένα προχώρημα μιάς συζήτησης γύρω από τη θεωρία τού θεάματος ούτως ώστε η παράδοση τών νεκρών να μη βαραίνει και τόσο εφιαλτικά τους ζωντανούς.

1.

Θέλω να ξεκινήσω την απάντησή μου με μια φιλική διαμαρτυρία. Στα Σχόλιά σας πάνω στο κείμενο-ομιλία μου με θέμα Η κοινωνία τού θεάματος σήμερα (θέμα άλλωστε τής εκδήλωσης, στην οποία είχα τη χαρά να με προσκαλέσετε σαν συνομιλητή) υποστηρίζετε ευθύς εξαρχής πως «η βασική θέση» μου εκεί συμπυκνώνεται στη φράση: «Κατά τη γνώμη μου, και με βάση όσα σας είπα, θα πρέπει να πετάξουμε το βιβλίο Η κοινωνία του θεάματος και τη θεωρία του 'θεάματος' που μας προτείνει».
Περιορίζοντας σ' αυτήν τη σίγουρα ιερόσυλη φράση τη βασική θέση μου, και γράφοντας στη συνέχεια οτι «όταν αντιμετωπίζουμε καρικατούρες, είναι ευκολότερο να πετάξουμε τα έργα τους στα σκουπίδια», εννοείτε σαφώς οτι διέπραξα το σφάλμα ν' αντιμετωπίσω εγώ τον Ντεμπόρ σαν καρικατούρα! Όχι δα! Μήπως άλλωστε πρότεινα να πετάξουμε όλο «το έργο του» στα σκουπίδια; Βεβαίως όχι!
Επιτρέψτε μου λοιπόν να σάς υποβάλλω τη διαμαρτυρία μου. Όχι, δεν ήταν αυτή που λέτε η βασική θέση εκείνου τού κειμένου μου, αλλά η ακόλουθη: «Κατά τη γνώμη μου, και με βάση όσα σάς είπα, θα πρέπει να πετάξουμε το βιβλίο Η κοινωνία τού θεάματος και τη θεωρία τού 'θεάματος' που μάς προτείνει. Δεν επεξηγεί ικανοποιητικά την κατεστημένη κοινωνία, δεν αποκαλύπτει το κέντρο τού υπάρχοντος κόσμου, δεν κατονομάζει την ακριβή φύση του, δεν πρόκειται καν περί αληθινής θεωρίας, αλλά περί απλής συνθηματολογίας, με μόνη έγνοια την παροχή εύκολων οδοδεικτών για τις λαϊκές μάζες. Μπορούμε όμως να συγκρατήσουμε εκείνα που ο Γκυ Ντεμπόρ προσπάθησε να πει για το 'θέαμα' στις προηγούμενες απόπειρές του, όταν εστίαζε ακόμη στο ζήτημα τού αποκλεισμού».
Από εδώ είναι καθαρό, νομίζω, πως δεν αντιμετώπισα τον Ντεμπόρ ούτε μονόπλευρα, ούτε περιοριστικά, ούτε βεβαίως σαν καρικατούρα. Γνωρίζετε άλλωστε πώς τον έχω υπερασπιστεί με το κείμενό μου Χρόνος και υποκείμενο στον Γκυ Ντεμπόρ.
Ωστόσο, το θέμα τόσο τής εκδήλωσης στην Υφανέτ όσο και τού κειμένου-ομιλία μου - το θέμα μας δηλαδή - δεν ήταν η προσωπικότητα τού Ντεμπόρ, ούτε οι απόψεις του π.χ. για το υποκείμενο, ούτε το συνολικό έργο του. Το θέμα εκείνο, το θέμα δηλαδή που συζητάμε και τώρα, ήταν και είναι «η κοινωνία τού θεάματος σήμερα» δηλαδή μια αποτίμηση τής συγκεκριμένης θεωρίας του, όπως τη διατύπωσε στο βιβλίο του Η κοινωνία τού θεάματος το 1967 και την υποστήριξε έκτοτε.

Ας μείνουμε λοιπόν στο θέμα μας. Έχω κάνει λάθος όταν υποστήριξα και υποστηρίζω πως η θεωρία τού θεάματος, όπως τη διατύπωσε ο Ντεμπόρ από το 1967 κι έπειτα, «δεν επεξηγεί ικανοποιητικά την κατεστημένη κοινωνία, δεν αποκαλύπτει το κέντρο τού υπάρχοντος κόσμου, δεν κατονομάζει την ακριβή φύση του, δεν πρόκειται καν περί αληθινής θεωρίας, αλλά περί απλής συνθηματολογίας, με μόνη έγνοια την παροχή εύκολων οδοδεικτών για τις λαϊκές μάζες»;
Με άλλα λόγια: η κοινωνία μας είναι πράγματι μια «κοινωνία τού θεάματος» όπως το προσδιόρισε ο Γκυ Ντεμπόρ στο ομώνυμο βιβλίο του;
Σ' αυτά τα ερωτήματα, που αποτέλεσαν κι αποτελούν ακριβώς το θέμα μας, τα Σχόλιά σας απαντούν θετικά γι' αυτή τη θεωρία. Κατά τη γνώμη σας ο Ντεμπόρ δεν ξαστόχησε με τη θεωρία τού «θεάματος», η θεωρία του αυτή εξηγεί ικανοποιητικά την κατεστημένη κοινωνία, αποκαλύπτει το κακό κέντρο της, κατονομάζει την ακριβή φύση του, κι έτσι πράγματι η κοινωνία μας είναι μια «κοινωνία τού θεάματος»: « Ίσως θα έφτανε», γράφετε, «μια απλή ματιά στην καθημερινή μας ζωή για να φανεί ο ρόλος και η βαρύτητα της οικονομίας. Αυτό όμως που καίρια εντόπισε ο Ντεμπόρ και κάθε άλλο παρά διαψεύστηκε είναι η σύντηξη της οικονομίας και της ιδεολογίας, μια υλική δύναμη και μια κοινωνική σχέση που διαχωρίζει και απομονώνει τους ανθρώπους, που αρνείται τη ζωή και την ονόμασε 'θέαμα'. Μπορούμε να την ονομάσουμε όπως αλλιώς θέλουμε, όμως αυτό που έχουμε να αντιμετωπίσουμε δεν είναι απλώς 'προπαγάνδα'».
Καλώς με την επισήμανση όμως οτι ασφαλώς δεν μπορούμε να ονομάσουμε «όπως αλλιώς θέλουμε» αυτό που πρώτος ο Ντεμπόρ ονόμασε «θέαμα» (κάτι τέτοιο θα ήταν μια αληθινή ιεροσυλία και άστοχο), και με την επισήμανση οτι σε καμμιά στιγμή τού κειμένου-ομιλία μου δεν υποστήριξα οτι αυτό που έχουμε ν' αντιμετωπίσουμε είναι «απλώς 'προπαγάνδα'».
Εδώ όμως - δηλαδή στο αν η κοινωνία μας είναι ή όχι μια «κοινωνία τού θεάματος» - βρίσκεται η ουσιαστική, κι όχι κάποια επιμέρους, διαφωνία μας πάνω στη συγκεκριμένη θεωρία και γι' αυτό πιστεύω οτι σ' αυτήν θα ήταν σωστό και χρήσιμο να επικεντρωθούν τα Σχόλιά σας και η συζήτησή μας, την οποία εύχομαι.

2.

Δε χρειάζεται να επαναλάβω εδώ την επιχειρηματολογία μου, από την οποία οδηγήθηκα στο διπλό - θετικό για μέχρι το 1966 κι απορριπτικό μόνο για την τελική διατύπωση τού 1967 - και όχι μονοσήμαντο συμπέρασμα σχετικά με τις διαδοχικές απόπειρες τού Ντεμπόρ να προσδιορίσει την έννοια «θέαμα», και η οποία (επιχειρηματολογία μου) άντλησε απ' όλες τις διαθέσιμες πηγές αυτής τής προσπάθειας τού Ντεμπόρ από το 1957 έως και το 1967.
Ήταν άραγε αυτή η επιχειρηματολογία μου μια «προσέγγιση [που] επικεντρώνεται με περιοριστικό τρόπο σε μία μόνο όψη του βιβλίου του Ντεμπόρ, [και] το αποκόπτει από το ιστορικό του πλαίσιο», όπως σημειώνετε;
Δεν το νομίζω. Το συγκεκριμένο βιβλίο τού Ντεμπόρ δεν προτείνει πολλές όψεις, αλλά μόνο μία: τη θεωρία τού «θεάματος». Αυτήν έκρινα! Και μάλιστα υπέβαλα τη ντεμπορική έννοια τού «θεάματος» σε μια ιστορική κριτική, κυρίως ξαναθυμίζοντας την ιστορία της μέσα στη σκέψη και στις πρακτικές προσπάθειες τού Ντεμπόρ, σε συνάρτηση μάλιστα με τις θεωρητικές απόπειρες μιάς επαναστατικής ομάδας, τού «Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα», με την οποία συνδιαλέχτηκε γόνιμα στις αρχές τής δεκαετίας τού 1960.
Δεν αγνοώ βεβαίως την απόπειρα τού Ντεμπόρ ν' απαντήσει, μ' εκείνο το βιβλίο του, και στην τότε κατεστημένη Αριστερά ξαναπιάνοντας το νήμα τού επαναστατικού μαρξισμού, όπως σωστά επισημαίνετε (αν και ίσως υποτιμάτε κάπως, μιάς και δεν τον αναφέρετε, το ρόλο της ομάδας «Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα» και σε ότι αφορά το νήμα τού επαναστατικού μαρξισμού, και σε ότι αφορά την εξέλιξη τής σκέψης τού ίδιου τού Ντεμπόρ, όπως έδειξα στην ομιλία μου).
Και πάλι όμως οφείλω να σάς υπενθυμίσω οτι το θέμα μας δεν ήταν αυτό, το θέμα μας δεν είναι ποιές περιορισμένες πολιτικές ανάγκες ήθελε να καλύψει η Κοινωνία τού θεάματος, αλλά, όπως άλλωστε το ήθελε ο ίδιος ο Ντεμπόρ, το κατά πόσο πράγματι περιγράφει σωστά την κατεστημένη κοινωνία - δηλαδή το κατά πόσο πράγματι η κοινωνία μας είναι ή όχι «κοινωνία τού θεάματος».

Ας μείνουμε λοιπόν στο θέμα μας: κατά πόσον πράγματι η έννοια τού «θεάματος», όπως τη διατύπωσε ο Ντεμπόρ το 1967, περιγράφει ικανοποιητικά την κοινωνία μας κι αποκαλύπτει το «κακό κέντρο» της; Κατά πόσον το καταφέρνει τουλάχιστον με την ίδια ενάργεια με την οποία δυό αιώνες νωρίτερα ο Μαρξ την είχε περιγράψει ως «κεφαλαιοκρατική», δηλαδή σαν μια κοινωνία όπου το κεφάλαιο και η συσσώρευσή του αποτελούν τον κυρίαρχο τρόπο (ταξικής-εξουσιαστικής) δόμησής της, συσπειρώνοντας γύρω από αυτή τη θεωρία του εκατομμύρια ανθρώπων έκτοτε;
Κοντολογίς: το «θέαμα» και η «συσσώρευσή» του αποτελούν πράγματι τον κυρίαρχο τρόπο (ταξικής-εξουσιαστικής) δόμησης τής κοινωνίας μας, όπως ισχυριζόταν ο Ντεμπόρ από το 1967 κι έπειτα;
Με άλλα λόγια: μπορούμε πράγματι να ισχυριστούμε πως μια φράση όπως «το θέαμα είναι το κεφάλαιο σ' ένα τέτοιο βαθμό συσσώρευσης ώστε να μετατρέπεται σε εικόνα» (Κ.τ.Θ., 34) ανταποκρίνεται σε μια πραγματικότητα, δηλαδή «λέει κάτι» το ουσιαστικό και δεν είναι απλά «συνθηματολογική»;

3.

Στο κείμενο-ομιλία μου που σχολιάζετε, έδειξα πως αυτό που ο Ντεμπόρ τού 1967 ονομάζει «θέαμα», δεν είναι παρά ένα εντελώς δευτερεύον αποτέλεσμα τού αποκλεισμού τής τεράστιας πλειοψηφίας τών ανθρώπων και όχι τών ανθρώπων γενικά! - από τις πρακτικές συνθήκες παραγωγής και μετασχηματισμού τής κοινωνικής ζωής. Έδειξα, ακολουθώντας τα χνάρια τού ίδιου τού Ντεμπόρ (να ένας ακόμα λόγος που διαμαρτύρομαι όταν μού χρεώνετε οτι τον αντιμετώπισα καρικατουροειδώς!), πως αυτή η τεράστια πλειοψηφία οδηγείται στην κατάσταση τού «θεατή» μόνον αφού πρώτα και στο βαθμό που προηγουμένως έχει σταλθεί στην κερκίδα τής πρακτικής εργασιακής, κοινωνικής και πολιτικής ζωής. Έδειξα επίσης πως, σ' αυτή την αποτρόπαια κι απελπιστική κατάσταση τής κερκίδας δεν μάς στέλνει το «θέαμα», το οποίο δεν είναι παρά προϊόν της, αλλά μια σειρά άλλης υφής διαδικασιών που συνόψισα με τον όρο «αποκλεισμός από την παραγωγή θεσμών».
Έδειξα τέλος, ταυτόχρονα, πως, σε ότι αφορά τους υπόλοιπους ανθρώπους, δηλαδή την κυρίαρχη τάξη, η κεντρική δραστηριότητά τους ως κυρίαρχης τάξης δεν είναι βεβαίως η παραγωγή και συσσώρευση «θεάματος», ούτε καν η «σκηνοθεσία» τού κόσμου, αλλά κάτι πολύ πιο «ωμό»: ο αποκλεισμός μας από τις πρακτικές συνθήκες παραγωγής και μετασχηματισμού τής κοινωνικής ζωής, ο αποκλεισμός μας από την παραγωγή κοινωνικών θεσμών, αποκλεισμός που βεβαίως στην πράξη δεν συντελείται «θεαματικά» ούτε δια τού «θεάματος»!

Κοντολογίς, η διαφωνία μας πάνω στο εάν η κοινωνία μας είναι ή όχι μια «κοινωνία τού θεάματος» όπως το θέλησε ο Ντεμπόρ, έχει πιθανότατα να κάνει με μια διαφωνία μας πάνω στο πώς συντελείται στην πράξη ο αποκλεισμός μας.
Πώς αλήθεια συντελείται στην πράξη ο αποκλεισμός μας; Να το «θέμα» που θέλησα να φέρω στην επιφάνεια με το κείμενο-ομιλία μου, και το οποίο αξίζει νομίζω να συζητήσουμε!

4.

Μια ακόμα μικρή διαμαρτυρία μου. Λέτε σε κάποια στιγμή τών Σχολίων σας: «Δεν βλέπουμε τον μαρξισμό βέβαια ως απότοκο μιας επιστημονίζουσας λαϊκής δοξασίας της εποχής του Mαρξ που ως δια μαγείας κυριάρχησε στο μυαλό των πιο ανήσυχων ανθρώπων».
Τον όρο «επιστημονίζουσα λαϊκή δοξασία» τον χρησιμοποίησα εγώ στο κείμενο-ομιλία μου και προφανώς σ' αυτό απαντάτε εμμέσως πλην σαφώς εδώ. Μήπως όμως χαρακτήρισα εκεί έτσι το μαρξισμό; Όχι βέβαια! Σαν «επιστημονίζουσα λαϊκή δοξασία τού 19ου αιώνα» δεν χαρακτήρισα το μαρξισμό αλλά την άποψη περί οικονομίας, η οποία πέρασε και στον Μαρξ χωρίς βεβαίως να χαρακτηρίζει αυτή το σύνολο τής σκέψης του αλλά ακριβώς τις οικονομίστικες και ντετερμινιστικές πλευρές της.
Το οτι ο Ντεμπόρ, επαναλαμβάνοντας εδώ σχεδόν κατά λέξη τον Κορς, απορρίπτει αυτές τις πλευρές τής μαρξικής σκέψης - όπως επισημαίνετε σωστά -, δεν σημαίνει βεβαίως καθόλου οτι πράγματι έχει απαλλαγεί ο ίδιος από αυτές! Πόσο μάλλον που δεν τις κατονομάζει συγκεκριμένα και σ' όλες τους τις συνέπειες. Αλλά νομίζω οτι αυτό το έδειξα επαρκώς στο κείμενο-ομιλία μου και δε χρειάζεται να επαναλάβω τα όσα είπα περί «νίκης τής αυτόνομης οικονομίας», κ.λπ.

Οπωσδήποτε το ζήτημα αυτό, τής οικονομίας, σηκώνει πολλή ακόμα συζήτηση. Ωστόσο επιτρέψτε μου να σημειώσω πως, μειώνοντας αποφασιστικά την αξία για το σήμερα τών απόψεων ενός Σάλινς ή ενός Κλαστρ, στέκεστε πολύ μεροληπτικά απέναντί τους όταν λέτε, κάμποσο απαξιωτικά: «Μπορεί οι θεωρήσεις αυτές να εξάπτουν τη φαντασία μας, αλλά έχουν χάσει πια το ενδιαφέρον τους ως πρωτογενή εργαλεία ανάλυσης του σήμερα. Πόση σημασία μπορεί να έχει η "απάντηση" στο ζήτημα των απαρχών της ανθρωπότητας;».
Μα την ίδια στιγμή ο Ντεμπόρ δίνει σαφέστατα μεγάλη σημασία σ' αυτό το ζήτημα όταν, ορίζοντας το «θέαμα» σαν «νίκη τής αυτόνομης οικονομίας», υπογραμμίζει στην ίδια ακριβώς παράγραφο: «Οι δυνάμεις που αποδέσμευσε [η αυτόνομη οικονομία] καταργούν την οικονομική αναγκαιότητα που αποτέλεσε την ακλόνητη βάση τών αρχαίων κοινωνιών» (Κ.τ.Θ., 51) κι όταν επίσης έχει προηγουμένως υπογραμμίσει οτι «η ανάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων υπήρξε η πραγματική ασυνείδητη ιστορία που οικοδόμησε και τροποπόιησε τις συνθήκες ύπαρξης τών ανθρώπινων ομάδων σαν συνθήκες επιβίωσης και επέκτασης αυτών τών συνθηκών: η οικονομική βάση όλων τους τών προσπαθειών» (Κ.τ.Θ., 40)!
Στο ερώτημά σας «πόση σημασία μπορεί να έχει η 'απάντηση' στο ζήτημα των απαρχών της ανθρωπότητας;», ο ίδιος ο Ντεμπόρ απαντάει λοιπόν οτι έχει και παραέχει σημασία μόνο που ο Σάλινς κι ο Κλαστρ αποδεικνύουν πως έχει τελείως άλλη σημασία από αυτήν που εκείνος φαντάστηκε μιλώντας περί «οικονομικής βάσης όλων τών προσπαθειών» και περί «οικονομικής αναγκαιότητας» τών αρχαίων κοινωνιών.
Εάν, όπως έδειξαν σαφώς ο Σάλινς ή ο Κλαστρ, οι ανθρώπινες κοινωνίες δεν είχαν σαν «ακλόνητη βάση» την «οικονομική αναγκαιότητα», τότε τι αξία έχει η θέση τού Ντεμπόρ περί «νίκης τής αυτόνομης οικονομίας»; Προφανώς καμμία! Πολύ δε λιγότερη (εάν υπάρχει λιγότερο απ' το καμμία) αξία για το σήμερα έχει εάν δεχτούμε οτι, όπως υποστηρίζει, ζούμε σε μια ιστορική εποχή που έχει καταργηθεί η «οικονομική αναγκαιότητα»!

5.

Σε σχέση με αυτό το τελευταίο σημείο οφείλω να επισημάνω οτι, στα Σχόλιά σας, υποστηρίζετε κάτι που είναι εντελώς διαφορετικό και μάλλον ξένο προς την άποψη τού Ντεμπόρ για την οικονομία και το «θέαμα».
Λέτε: «Ίσως θα έφτανε μια απλή ματιά στην καθημερινή μας ζωή για να φανεί ο ρόλος και η βαρύτητα της οικονομίας. Αυτό όμως που καίρια εντόπισε ο Ντεμπόρ και κάθε άλλο παρά διαψεύστηκε είναι η σύντηξη της οικονομίας και της ιδεολογίας, μια υλική δύναμη και μια κοινωνική σχέση που διαχωρίζει και απομονώνει τους ανθρώπους, που αρνείται τη ζωή και την ονόμασε 'θέαμα'».
Ίσως δεν έχετε προσέξει όμως οτι για τον Ντεμπόρ (βλ. λ.χ. Κ.τ.Θ., 40, 51, 52) η οικονομία «έχασε τη δύναμή της» και δεν έχει πλέον καμμιά «βαρύτητα» επειδή ακριβώς, κατ' αυτόν, η «νίκη τής αυτόνομης οικονομίας» αποδέσμευσε δυνάμεις που «καταργούν την οικονομική αναγκαιότητα» και την αντικαθιστούν με την καθαρά ιδεολογική «αναγκαιότητα τής απεριόριστης οικονομικής ανάπτυξης» - πράγμα που, για τον Ντεμπόρ, επιφέρει την αντικατάσταση τών «στοιχειωδώς αναγνωρισμένων, πρωταρχικών ανθρώπινων αναγκών με μια αδιάκοπη κατασκευή ψευτο-αναγκών, που στηρίζονται στη μοναδική ψευτο-ανάγκη τής διατήρησης τής εξουσίας της».
Με άλλα λόγια, η «υλοποιημένη ιδεολογία» που για τον Ντεμπόρ είναι το «θέαμα» δεν είναι, κατ' αυτόν, μια σύντηξη οικονομίας-ιδεολογίας! Και δεν είναι, διότι, κατ' αυτόν, η νικήτρια «αυτόνομη οικονομία» έχει χάσει τις υλικές βάσεις της, δηλαδή την «αναγκαιότητα τών συνθηκών επιβίωσης», κι έτσι έχει πλέον η ίδια καταντήσει απλή ιδεολογία (η ψευτο-αναγκαιότητα τής «διαρκούς οικονομικής ανάπτυξης»). Γι' αυτό άλλωστε και μόνο γι' αυτό υποστηρίζει πως «η νίκη της αυτόνομης οικονομίας πρέπει να είναι, ταυτόχρονα, ο χαμός της» (Κ.τ.Θ., 51): η όποια «βαρύτητα» που είχε κάποτε η οικονομία, η οικονομική αναγκαιότητα και οι ανάγκες γενικώς έχουν, κατά τον Ντεμπόρ, εξαφανιστεί κι έχουν αντικατασταθεί από μια απατηλή ψευτο-«βαρύτητα» με τις αντίστοιχες ψευτο-ανάγκες πράγμα τελείως καθοριστικό, γι' αυτόν, σε ότι αφορά το χαρακτηρισμό τής κοινωνίας μας ως «κοινωνίας τού θεάματος».

Έκανα αυτήν εδώ τη μικρή παρέκβαση, όχι βεβαίως γιατί συμφωνώ με τις παραπάνω απόψεις τού Ντεμπόρ. Κατ' εμέ, όπως γνωρίζετε, η οικονομία και οι λεγόμενες υλικές ανάγκες δεν είχαν ποτέ στην ιστορία καμμιά «βαρύτητα» σε ότι αφορά τη διαμόρφωση τών ανθρώπινων κοινωνιών, διότι απλούστατα (κι εδώ ακριβώς οι απόψεις τών Σάλινς και Κλαστρ έχουν αξία για το σήμερα!) η οικονομία υπήρξε ευθύς εξαρχής μια ιδεολογία και τίποτα περισσότερο.
Συγκεκριμένα, η οικονομία ήταν και είναι η ιδέα τής καπιταλιστικής αστικής τάξης για τον κόσμο, τον άνθρωπο και την κοινωνία, μια ιδέα με την οποία αυτή η συγκεκριμένη τάξη θέλησε και θέλει να δικαιολογεί ιδεολογικά την πράξη της πάνω στον κόσμο, τον άνθρωπο και την κοινωνία. Πράγμα που βεβαίως σημαίνει πως, αφ' ενός μεν η αποδοχή τής ιδέας περί κάποιου δήθεν καθοριστικού και «βαρύ» ρόλου τής οικονομίας στην ανθρώπινη ιστορία σημαίνει αυτόματα μια (εκούσια ή το συνηθέστερο ακούσια) αποδοχή τής καπιταλιστικής ιδεολογίας περί κόσμου, ανθρώπου και κοινωνίας (να πού ακριβώς βρίσκεται ο οικονομισμός τού Μαρξ και γιατί σ' αυτόν τον οικονομισμό στηρίχτηκε η σοσιαλδημοκρατία τόσο στην ειρηνόφιλη όσο και στη λενινιστική εκδοχή της) και αφ' ετέρου σημαίνει πως, όλα όσα λέει ο Ντεμπόρ περί «οικονομικής βάσης τών ανθρώπινων προσπαθειών» και περί «αυτόνομης οικονομίας», στα οποία στηρίζει σε σημαντικότατο βαθμό αυτό που εννοεί ως «θέαμα», είναι θεμελιωδώς αβάσιμα και λαθεμένα.
Έκανα λοιπόν αυτήν εδώ τη μικρή παρέκβαση, όχι βεβαίως γιατί συμφωνώ με τις παραπάνω απόψεις τού Ντεμπόρ, αλλά για να σάς επισημάνω οτι, εάν μιλάμε για τη ντεμπορική θεωρία τού «θεάματος», δεν μπορούμε να υποστηρίζουμε καμμιά «βαρύτητα» τής οικονομίας, ούτε για «σύντηξη οικονομίας-ιδεολογίας» αλλά, σαφώς, για απώλεια κάθε «βαρύτητας» τής οικονομίας και για μετατροπή της σε καθαρή ιδεολογία .

6.

Στο σημείο αυτό, και για να δείξω ακόμα καθαρότερα γιατί η οικονομία δεν είναι παρά καπιταλιστική ιδεολογία και τίποτε άλλο, επιτρέψτε μου δυό λόγια πάνω σ' αυτό που λέτε για τον πολιτισμό και τον ατμό: «Το ότι ο άνθρωπος ανήκει στο σύμπαν του πολιτισμού είναι δεδομένο. Ωστόσο ο άνθρωπος δεν είναι κυρίαρχος των πάντων, δεν υπερίπταται έξω από το σύμπαν του, δεν είναι πάντα δυνατά τα πάντα. Ο ατμός μπορεί να ήταν για τους αρχαίους έλληνες ένα παιχνίδι, αλλά στα χέρια της αγγλικής αστικής τάξης έγινε η βασική τεχνική ανακάλυψη που οδήγησε τους άγγλους χωρικούς στην προλεταριοποίηση».
Κατ’ αρχήν, λέγοντας οτι ο άνθρωπος ανήκει στο σύμπαν τού πολιτισμού, δεν εννοούμε βέβαια πως είναι κυρίαρχος τών πάντων, οτι υπερίπταται έξω από το σύμπαν του ή οτι τού είναι δυνατά τα πάντα! Λέγοντας οτι ο άνθρωπος ανήκει στο σύμπαν τού πολιτισμού, δεν εννοούμε βέβαια πως δεν έχει ν' αντιμετωπίσει λ.χ. τη Φύση! Αλοίμονο αν λέγαμε κάτι τέτοιο!
Λέγοντας οτι ο άνθρωπος ανήκει στο σύμπαν τού πολιτισμού - δηλαδή συγκκριμένα: τών θεσμών και τής παραγωγής θεσμών -, εννοούμε τον ειδικά ανθρώπινο τρόπο και όρο υπό τούς οποίους καλείται κάθε φορά ν' αντιμετωπίζει και λ.χ. τη Φύση. Διότι τη Φύση καλούνται να την αντιμετωπίσουν και τα ζώα (που επίσης είναι ζωντανά!), αλλά με τούς δικούς τους, «ζωίσιους» τρόπους και όρους. Και τα ζώα καλούνται λ.χ. να «ικανοποιήσουν τις υλικές ανάγκες τους», να φάνε, να πιούνε, να καλυφθούν απ' το κρύο, κ.λπ., αλλά βεβαίως όχι με τούς τρόπους και τούς όρους τού ανθρώπου, που αυτοί μάς ενδιαφέρουν επιτέλους μιάς και δεν κάνουμε ζωολογία αλλά κοινωνική (και δη επαναστατική) θεωρία!
Σε ότι αφορά λοιπόν ειδικότερα τον ατμό, το ζήτημα δεν είναι ο ίδιος ο ατμός σαν τεχνική εφεύρεση αλλά το κοινωνικό, πολιτισμικό-θεσμικό πλαίσιο που τον μετέτρεψε από «απλό παιχνίδι» σε «εργαλείο προλεταριοποίησης τών Άγγλων χωρικών». Με άλλα λόγια, δεν οδήγησε ο ίδιος ο ατμός σαν τεχνική εφεύρεση στην προλεταριοποίηση τών Άγγλών χωρικών αλλά η άνοδος και η τελική νίκη τής αστικής καπιταλιστικής τάξης πάνω στον κόσμο!
Καμμιά προλεταριοποίηση δεν έκανε και δεν θα μπορούσε να κάνει ο ίδιος ο ατμός σαν τεχνική εφεύρεση όσο δεν είχε «απελευθερωθεί» το μεγάλο εμπόριο και η επακόλουθη συσσώρευση εμπορικού κεφαλαίου, που για τον Μαρξ (και κατά πάσα βεβαιότητα) οδήγησε στην επικράτηση τού καπιταλισμού δια τής αστικής «επανάστασης». Καμμιά προλεταριοποίηση δεν έκανε και δεν θα μπορούσε να κάνει ο ατμός σαν τεχνική εφεύρεση εάν δεν είχε υπάρξει ο πολιτισμικός και άρα και θεσμικός πόλεμος τής τάξης τών εμπόρων και τών αστών κατά τού Παλαιού Καθεστώτος, ένας πόλεμος που - όπως τον περιγράφει με ενάργεια ο Μαρξ στο κεφάλαιο για το «μυστήριο τής πρωταρχικής συσσώρευσης» στο Κεφάλαιο - διεξήχθη ακριβώς στο πολιτισμικό/θεσμικό επίπεδο!
Κοντολογίς, η εφεύρεση τού ατμού δεν λέει τίποτα για την προλεταριοποίηση τών Άγγλων χωρικών. Τελείως αντίθετα, η προλεταριοποίηση τών Άγγλων χωρικών μέσ' από τον πόλεμο που περιγράφει ο Μαρξ στο παραπάνω κεφάλαιο λέει τα πάντα (και) για τη χρήση αυτής τής συγκεκριμένης τεχνικής εφεύρεσης μέσα στις συγκεκριμένες ιστορικές πολιτισμικές συνθήκες.

7.

Έρχομαι λοιπόν, για να κλείσω, στο μεγάλο ζήτημα τών θεσμών ή ακριβέστερα τής παραγωγής θεσμών, στο οποίο αναφέρθηκα και στο κείμενο-ομιλία μου. Επιτρέψτε μου κατ' αρχήν να υπογραμμίσω οτι η άποψή σας επ' αυτού τού ζητήματος είναι τουλάχιστον λαθεμένη - ειδικά όταν γράφετε πως «στις διάφορες θέσεις όπου [ο Ντεμπόρ] αναφέρεται στο θέαμα αφήνει να εννοηθεί ότι αυτό δεν είναι μόνο οικονομία ή εμπόρευμα αλλά και τεχνική, δηλαδή και θεσμοί».
Τι θα πει «και τεχνική, δηλαδή και θεσμοί»; Είναι μήπως οι θεσμοί, δηλαδή η παραγωγή θεσμών, ζήτημα «τεχνικής»; Μήπως η παραγωγή θεσμών ανήκει στη σφαίρα τής «τεχνικής»; Όχι βέβαια! Ή μήπως το εμπόρευμα δεν ανήκει στη σφαίρα τής παραγωγής θεσμών; Φυσικά και ανήκει πλήρως σε αυτήν!
Πώς θα μπορούσε να υπάρξει εμπόρευμα χωρίς εμπόριο, δηλαδή χωρίς τη δραστηριότητα τών εμπόρων; Και πώς θα μπορούσε να υπάρξει εμπόριο, δηλαδή δραστηριότητα τών εμπόρων, χωρίς τη θέσμιση ενός συγκεκριμένου τρόπου ανταλλαγής-επικοινωνίας μεταξύ τών ανθρώπων; Πώς, τέλος, θα μπορούσε να υπάρξει η θέσμιση αυτού τού συγκεκριμένου, εμπορευματικού τρόπου ανταλλαγής-επικοινωνίας μεταξύ τών ανθρώπων εάν οι έμποροι δεν διεξήγαν ένα πολυχιλιετή πολιτισμικό-θεσμικό πόλεμο ώστε να τον υλοποιήσουν, αρχικά στο περιθώριο που τούς άφηναν οι παλιότεροι κυρίαρχοι θεσμοί και στη συνέχεια να τον επιβάλλουν σαν κυρίαρχο πολιτισμικό θεσμό μετατρέποντας και την εργασία σε εμπόρευμα;
Εάν δεν εξετάσουμε υπ' αυτό το πολιτισμικό-θεσμικό πρίσμα το εμπόρευμα σαν συγκεκριμένη δραστηριότητα συγκεκριμένων ανθρώπων, τότε τό μόνο που μάς απομένει είναι να δεχτούμε, κάπως μοιρολατρικά, οτι αυτό είτε έπεσε απ' τον ουρανό είτε φύτρωσε από τη γη και να περιμένουμε πότε άραγε θα κάνει ξαστεριά ή πότε η γη θα κάνει να φυτρώσουν κι άλλα θαυμαστά πράγματα για ν' απαλλαχτούμε απ' το εμπόρευμα.

Βεβαίως συμφωνώ μαζί σας οτι δεν είναι σωστό να κάνουμε «τα πάντα» ζήτημα θεσμών. Ζήτημα θεσμών, δηλαδή παραγωγής θεσμών, δεν πρέπει να κάνουμε «τα πάντα» αλλά μόνον όσα ανήκουν στο σύμπαν τού ανθρώπου ως ειδικά κοινωνικού όντος - δηλαδή στο μοναδικό σύμπαν που, ακριβώς επειδή είμαστε άνθρωποι (και όχι ζώα ή δέντρα, ούτε αστέρια ή χημικές ενώσεις), μπορούμε να γνωρίσουμε όχι απλώς παρατηρώντας το απ' έξω αλλά βιώνοντάς το από τα μέσα.
Το πόσο κεντρικό και μάλιστα πρωταρχικό για τον άνθρωπο είναι το ζήτημα τής παραγωγής θεσμών, το διαισθάνθηκε κι ο ίδιος ο Μαρξ όταν ελεγε οτι «για να φάνε, οι άνθρωποι πρέπει προηγουμένως να συνεργαστούν, να συνεταιριστούν» - πράγμα που τον οδήγησε προς στιγμή στην ιδέα οτι «ο τρόπος συνεργασίας μεταξύ τών ανθρώπων είναι λοιπόν κι ο ίδιος μια 'παραγωγική δύναμη'» (Η Γερμανική ιδεολογία).
Αυτό είναι το ζήτημα και όχι το αν υπεριπτάμεθα ή όχι τού έξω σύμπαντος! Βεβαίως και δεν υπεριπτάμεθα! Αλλά εξίσου βεβαίως, ακόμα και για να φάμε, εμείς οι άνθρωποι οφείλουμε προηγουμένως να συνεργαστούμε, να συνεταιριστούμε, δηλαδή να παράγουμε θεσμούς/δεσμούς χωρίς αυτό να σημαίνει πως αυτή η παραγωγή είναι «ειρηνική» ούτε ασφαλώς «τεχνικό» ζήτημα (έτσι, σαν τεχνικό ζήτημα, τη θέλουν ακριβώς οι σύγχρονοι διαχειριστές τής εξουσίας!).
Υπ' αυτή την έννοια, είναι λοιπόν σαφές οτι αυτό το κεντρικό ζήτημα τού ανθρώπου διέφυγε τής προσοχής τού Ντεμπόρ στην «Κοινωνία τού θεάματος» σαν ζήτημα πρωταρχικό και κεντρικό. Και έτσι, είπα, άφησε εκεί ορφανές κι αδικαίωτες τις προηγούμενες απόπειρές του στα πλαίσια τής Καταστασιακής Διεθνούς, που ακριβώς γύρω από αυτό περιστρέφονταν (επικοινωνία, γιορτή, καταστάσεις, κ.λπ.).
Νομίζω οτι, εάν δεχτείτε τα όσα έχω πει για το ζήτημα αυτό τής παραγωγής θεσμών, θα συμφωνήσετε οτι η ελάχιστη έως μηδαμινή σημασία που τού έδωσε ο Ντεμπόρ στο συγκεκριμένο βιβλίο του - το οποίο, όπως είπε, ήθελε να είναι «ένα βιβλίο θεωρίας» για την Κ.Δ. -, αποτελεί μέγα ατόπημα.

8.

Τελειώνω με μια μικρή παρατήρηση σε ότι αφορά τη φράση σας, που κατά κάποιον τρόπο θέλει να δικαιώσει τη «συνθηματολογία» τού συγκεκριμένου βιβλίου, την οποία κατείγγειλα: «Το 'σύνθημα' που έριξε στη μάχη ο Ντεμπόρ, εξάλλου, έπιασε τόπο, οι 'μάζες' ακολούθησαν μεμιάς τους 'εύκολους οδοδείκτες' και ανέτρεψαν ολοκληρωτικά τον κόσμο, μεταμορφώνοντας παράλληλα και τον εαυτό τους».
Προφανώς αναφέρεστε εδώ στον περίφημο «Μάη τού '68». Πολλά μπορούμε να συζητήσουμε για το κατά πόσον οι «μάζες» ακολούθησαν το «σύνθημα» τού στρατηγού Ντεμπόρ ή αν παρακινήθηκαν από πολλά συνθήματα. Ένα πράγμα όμως νομίζω οτι δεν γίνεται να συζητηθεί: τ' ότι, όπως λέτε, «ανέτρεψαν ολοκληρωτικά τον κόσμο»! Πότε και πώς έγινε κάτι τέτοιο κατά το «Μάη τού '68»; Ανατράπηκε, και μάλιστα «ολοκληρωτικά» ο κόσμος τότε και έκτοτε; ΄Εχουμε μήπως πάψει να ζούμε υπό τον καπιταλισμό; Διότι μόνον αν συνέβη κάτι τέτοιο, δικιολογούνται τέτοιες θριαμβολογικές εκφράσεις! Όχι βέβαια, δεν συνέβη τίποτα τέτοιο! Δυστυχώς, εξακολουθούμε έκτοτε να ζούμε υπό τον καπιταλισμό.

9.

Στο «δια ταύτα» τής απάντησής μου λοιπόν, σάς προσκαλώ να συζητήσουμε πιο μεθοδευμένα πάνω στο θέμα μας: η κοινωνία μας είναι πράγματι μια «κοινωνία τού θεάματος» ή όχι; Πώς συντελείται πράγματι ο «αποκλεισμός» μας στην κερκίδα τής εργασιακής και κοινωνικοπολιτικής ζωής;

Με φιλία και εκτίμηση,
Γιάννης Ιωαννίδης

8 Μαϊου 2005

 

Γιάννης Δ. Ιωαννίδης [e-mail]

back to the sky