THINKING BITES
[#2] Δεκέμβριος 2007

 

Thinking Bites 2 1

ΣΤΗΝ ΤΣΙΤΑ

(και δεν εννοώ τη μαϊμού του Ταρζάν) 
 

καλωδιωμένες φίλες, καλωδιωμένοι φίλοι, 

το ξέρω, είμαστε κουρασμένοι από την τρεχάλα για τα «υλικά» και πηγμένοι από την υπερπληροφόρηση που την σιγοντάρει στα «διανοητικά». Αλλά δεν θα ξεπήξουμε, αν δεν αρχίσουμε τουλάχιστον να φιλτράρουμε τα πράγματα. Δηλαδή: Αν δεν αποφασίσουμε ποιος είναι ο δικός μας δρόμος μέσα στη ζωή, ανεξάρτητα από το τι λέει η κυρίαρχη προπαγάνδα και τι χειροκροτεί η γαλαρία.  

Διαρκής στροφή στα ουσιαστικά ζητούμενα λοιπόν! 

Τι είμαστε ω τσιτωμένα μου αδέρφια; Είμαστε άνθρωποι αυτεξούσιοι μεταξύ Θεού και δαίμονα; Υπερχορδές ενός κοσμικού βιολοντσέλου; Είμαστε παιδιά δυο τυφλών, της Ανάγκης και του Πόθου; Ίσως νοήμονα κτήνη; Συναισθηματικές μηχανές; Λίγο πίθηκοι, λίγο σύννεφα; Ευαίσθητα τσιπάκια; Ανθρωπόμορφοι λύκοι; Λογικά κβάντα σε ρυθμούς συμπαντικού καρσιλαμά;  

Έλα ντε! Πού να βρούμε πρόχειρη απάντηση; Οι παλιές απαντήσεις έχουν πάθει μια μικρή διάσειση, ενώ οι καινούργιες βυζαίνουν ακόμα το δάχτυλο τους ψελλίζοντας διάφορα συγκεχυμένα.  

Όχι πως αυτή η μετέωρη κατάσταση εμποδίζει καθόλου την αειφόρο ανάδειξη των Π.Π. (Πρωταθλητών στο ευγενές άθλημα της Πατητής = «πάτησε-να-μη-σε-πατήσουν») …  

… ούτε και εμποδίζει όμως να είναι αρκετά ευδιάκριτο τι λογής απαντήσεις προκρίνονται σήμερα ως «must», ποιες προβάλλονται στο προσκήνιο του παγκόσμιου θεάτρου, επιδοκιμάζονται εμβριθώς από τα p.r. της φιλο-ΠιΠί Διανόησης και κερδίζουν το χειροκρότημα της θύρας των επισήμων. 

Και να, που όλη αυτή η καλή παρέα συμφωνεί τελικά σε ένα πράγμα: Ότι ο άνθρωπος δεν είναι πραγματικά ελεύθερο ον. Πώς αυτό; 

Δυο γραμμές αλληλοδιαπλέκονται κι αλληλοσυμπληρώνονται εδώ, παρά τη φαινομενική αντίθεσή τους, φτιάχνοντας τη διπλή έλικα του DNA αυτού εδώ του πολιτισμού. Μια «αντικειμενιστική» και μια «υποκειμενιστική». 

Η πρώτη υποστηρίζει πως είμαστε από άκρου εις άκρον όργανα της Ανάγκης και της αυστηρά προκαθορισμένης αλληλουχίας αιτίων και αποτελεσμάτων. Τώρα, αν είμαστε αλυσοδεμένοι στην αιτιότητα επειδή είμαστε ζώα, υπερχορδές, παραγωγικές δυνάμεις ή γονίδια, δεν έχει σημασία. Σημασία έχει, ότι στην καλύτερη περίπτωση «ελευθερία» για εμάς δεν είναι παρά «η συνειδητοποίηση της ανάγκης». Δηλαδή η εκούσια προσαρμογή στα δεδομένα. Ο υπαρκτικός κομφορμισμός.  

Άρα, δεν έχουμε να πάρουμε, ουσιαστικά, καμμιά απόφαση … εκτός από την «απόφαση» να προσαρμοστούμε στα δεδομένα και να πορευτούμε στο δρόμο που αυτά έχουν κιόλας χαράξει. 

Αν όμως δεν έχεις να πάρεις καμμιά ουσιαστική απόφαση, τότε δεν έχεις και καμμιά ουσιαστική ευθύνη απέναντι στον εαυτό σου και στη ζωή. Και ένα ον ανεύθυνο, δεν μπορεί να είναι ελεύθερο. 

Μήπως η άλλη γραμμή, η «υποκειμενιστική», που σε κάποιες στιγμές της μιλάει ανοιχτά και περί «απόφασης», υποστηρίζει την ελευθερία μας;  

Για τη γραμμή αυτή ο άνθρωπος δεν είναι απλό αντικείμενο κάποιων ιστορικών ή βιολογικών νόμων. Δεν είναι ένα απλό εργαλείο σε μια αλυσίδα αιτίων και αποτελεσμάτων. Είναι «υποκείμενο». Έχει βούληση. Μόνο που για ένα μόνο πράγμα νοιάζεται και ένα μόνο πράγμα θέλει: τη δύναμη, την ισχύ.  

Κοντολογίς: άνθρωπος και θέληση για ισχύ είναι, λένε, ένα και το αυτό – όποιος πιστεύει κάτι διαφορετικό, υποχρεωτικά αυταπατάται (εάν μάλιστα το διαλαλεί, τότε οπωσδήποτε εξαπατά τους άλλους).  

Επομένως, γι’ αυτή τη γραμμή, ένα και μόνο δίλημμα είναι ανθρώπινο: «Μπορώ ή δεν μπορώ να κάνω αυτό που σκέφτομαι και θέλω;». Εφόσον δεν μπορώ, τότε δεν υπάρχει θέμα: δεν το κάνω. Εφόσον μπορώ να το κάνω, οτιδήποτε κι αν είναι αυτό, τότε είναι αυταπάτη, ανοησία ή έστω υποκριτική συμμόρφωση στα «κατά συνθήκην ψεύδη» κάθε άλλο δίλημμα, κάθε δίλημμα ηθικού τύπου ας πούμε, η περίπτωση λ.χ. να μπορώ να κάνω κάτι αλλά να μη θέλω να το κάνω. 

Αυτή η δεύτερη γραμμή δίνει την εντύπωση, ότι μας θεωρεί ελεύθερα όντα: δεν υπακούμε σε προκαθορισμένα δεδομένα, αλλά ακολουθάμε τη δική μας θέληση για δύναμη. Αν όμως ο άνθρωπος δεν μπορεί να αντισταθεί στη (θέληση για) ισχύ, τότε πολύ απλά είναι όργανο της ισχύος. Δούλος της δύναμης. Όπως, για την άλλη γραμμή, είναι σκλάβος της ανάγκης. 

Ωραία. Το ενδιαφέρον είναι, ότι και στις δυο περιπτώσεις, όταν αποκωδικοποιήσουμε αυτή τη διπλή έλικα, διαβάζουμε την ίδια υπέρτατη φράση:  

Υποκλιθείτε στην Αποτελεσματικότητα

Πράγματι, η «αντικειμενιστική» προσαρμογή στα δεδομένα εξασφαλίζει την αποτελεσματικότητα, μιας και δεν υπάρχουν χρονοβόρα διλήμματα και ριψοκίνδυνες παρεκκλίσεις. Είναι η ευθεία και άνετη οδός. Η οικονομική οδός. Ο συντομότερος δρόμος. Ο αποτελεσματικότερος. 

Από την άλλη, όταν ο άνθρωπος ταυτίζεται με τη θέληση για ισχύ και μοναδικό του υπαρξιακό δίλημμα αφορά το εάν μπορεί ή όχι να κάνει αυτό που θέλει, τότε η αποτελεσματικότητα αποκτάει κεντρική θέση στις έγνοιες του. Είναι αναπόφευκτο. Διότι το μόνο που έχει σημασία με την ισχύ, είναι η επίτασή της. Η επαύξησή της. Όπως ο καρχαρίας, δεν μπορείς να ρισκάρεις. Προχωράς μόνο με χτυπήματα και χτυπάς πάντα εκεί που σε παίρνει, εκεί που έχεις σίγουρο ότι θα κερδίσεις. Το συντομότερο δρόμο. Τον αποτελεσματικότερο. 

«Αποτέλεσμα» όμως, είναι το τετελεσμένο. Αυτό που έχει τελειώσει, κλείσει. Το τέλος της προσπάθειας, το τέλος του δρόμου, το τέλος των κόπων. Το τέλος των ανοιχτών ακόμα ερωτημάτων.  

Γι’ αυτό έχουμε πάψει να βλέπουμε στη ζωή ζητούμενα που πρέπει να απαντηθούν, ανθρώπους που έχουν να συναντηθούν … και βλέπουμε μόνο «εμπόδια», που πρέπει να υπερνικηθούν.  

Είδαμε λοιπόν, πως αυτές οι δυο γραμμές, η «αντικειμενιστική» και η «υποκειμενιστική» συγκλίνουν και συνδράμουν, από διαφορετική σκοπιά η καθεμιά, τον ίδιο πολιτισμικό κώδικα. 

Θα μπορούσαμε μάλιστα να πούμε, ότι η μια, η «αντικειμενιστική» με την αιτιοκρατική μοιρολατρεία της προτείνεται «παιδαγωγικά» στους σκλάβους αυτού του κόσμου … ενώ η άλλη, η «υποκειμενιστική» με την «πέρα από το καλό και το κακό» βούλησή της για ισχύ απευθύνεται στους αφέντες. 

Όμως υπάρχει κάτι βαθύτερο ακόμα από αυτή την πρώτη φαινομενολογία. 
 
 

Σκέφτομαι το εξής. Η πιο πρόχειρη αντίδραση ενός ανθρώπου, που πέφτει σε λάθος, είναι να ρίχνει τη βασική ευθύνη σε άλλους (ανθρώπους, ή παράγοντες, ή δυνάμεις, ή κ.ο.κ.). Ανθρώπινο, πολύ ανθρώπινο. Να η «αντικειμενιστική» γραμμή. Όταν πάλι του πάνε όλα πρίμα και νιώθει πως μασάει σίδερα, τότε πιστεύει πως τα πάντα στη ζωή του εξαρτώνται από το εάν «μπορεί ή δεν μπορεί» να κάνει αυτό που θέλει. Ανθρώπινο κι αυτό, πολύ ανθρώπινο. Να και η «υποκειμενιστική» γραμμή. Η μια είναι η πίσω όψη της άλλης, σ’ αυτή τη ζωή που έχει γίνει τόσο επίπεδη και στρογγυλεμένη σαν ένα νόμισμα. 

Είναι όμως κάτι το ανθρώπινο, πολύ ανθρώπινο αυτό το πολιτισμικό DNA που ιχνογραφούν αυτές οι δυο γραμμές; Είναι αλήθεια ένας ανθρώπινος, πολύ ανθρώπινος προσδιορισμός του ανθρώπου; Σχετικός, ας πούμε, με την ανάγκη μας να τη βγάζουμε πάντα καθαρή και να μην αποδεχόμαστε ποτέ τα λάθη μας; 

Μη βιαζόμαστε να απαντήσουμε «ναι». Ο άνθρωπος που μόλις περιγράψαμε, αυτός που τα ρίχνει στους άλλους όταν είναι σε αδυναμία, και που γράφει τους άλλους εκεί που δεν πιάνει μελάνι όταν νιώθει δυνατός, είναι ο εξατομικευμένος άνθρωπος. Με όρους υποκειμένου: το Άτομο. Δηλαδή ο άνθρωπος, που βλέπει τον Άλλον, το Κοινωνικό, απέναντί του, σαν ένα ξένο σπίτι, στο οποίο μπορεί να μπαινοβγαίνει όποτε θέλει ή όποτε χρειάζεται.  

Είναι λοιπόν όχι «ο άνθρωπος» γενικά αλλά ο άνθρωπος μιας τραυματισμένης, θρυμματισμένης, σκορπισμένης κοινωνίας. Ο άγρια εξατομικευμένος άνθρωπος των καιρών μας. 

Ένας άνθρωπος, που ― τι παράξενο! ― έχει χάσει την ελευθερία του και έγινε δέσμιος της ανάγκης ή/και της δύναμης, ακριβώς επειδή έχασε το δεσμό του με τον άλλον άνθρωπο. Γι’ αυτό φοβάται να αναλάβει την προσωπική ευθύνη του … ακόμη κι αν αυτό σημαίνει, ότι χάνει και την ελευθερία του. Επειδή νιώθει, ότι ποτέ κανείς δεν θα τον συντρέξει πραγματικά στις πτώσεις του.  

Να πώς ξεχάσαμε, ότι «η ελευθερία μου αρχίζει εκεί όπου αρχίζει η ελευθερία σου» … και πιστέψαμε, αντίθετα, πως «τελειώνει εκεί όπου αρχίζει η ελευθερία σου». 

Μπορούμε τουλάχιστον να πούμε, ότι δεν θέλουμε να είμαστε τέτοιου είδους άνθρωποι; 

Γιάννης Δ. Ιωαννίδης 


 

 

 

Η «Δύση» ως συμπαιγνία
και η απορία της «καθ’ ημάς Ανατολής» 
 (Πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Ίνδικτος», τχ. 16, Καλοκαίρι 2001.)
Hollowsky 

Παθήματα της Μνήμης του

Buccaneer's Gambit

ΣΤΗΝ ΤΣΙΤΑ
(και δεν εννοώ τη μαϊμού του Ταρζάν) 
hollowsky

Michel Foucault: ‘Τι είναι Διαφωτισμός;’, απόσπασμα από το μάθημα της 5ης Ιανουαρίου 1983 στο Collège de France, Dits et Écrits, τ. 2, no. 351, σσ. 1498-1507  
μετ. Νίκος Σκιαδόπουλος

Adolf Loos
Κριτική και Προφητεία

σύντομη μελέτη του Χρήστου Κουτσαφτσή