THINKING BITES
[#2] Δεκέμβριος 2007

 

Thinking Bites 2 1

ένα σχόλιο γύρω από μερικά

Παθήματα της Μνήμης 
 

Η ιδέα της «κατασκευής» έχει γίνει ψωμοτύρι στην ιστοριογραφία του καιρού μας – και δεν θέλω να πω, εδώ, κάτι πολύ βαθύ πάνω σ’ αυτό. Στην καθημερινή κουβέντα, πάντως, τον όρο τούτο άλλοι τον καταλαβαίνουν ας πούμε «ουδέτερα», με την έννοια ότι κάθε ιστορικός απολογισμός, έτσι κι αλλιώς, κατασκευάζεται σύμφωνα με κάποια κριτήρια, ιδέες, προτεραιότητες κλπ., «της ώρας» («όλη η ιστορία είναι σύγχρονη ιστορία», όπως έλεγε κι ένας Ιταλός), ή, σε άλλη διατύπωση, δεν υπάρχει αντικειμενική ιστορία – κι άλλοι (ή άλλοτε) αρνητικά, με την έννοια μιας επιτούτου πλαστογράφησης που επιδιώκει ύπουλα κάποιους ευτελείς ή ιδιοτελείς στόχους. Όλ’ αυτά καλά και άγια, δηλ. έχουν ενδιαφέρον και σηκώνουν συζήτηση. Π.χ. θα ήταν καλό να οριστεί κάποια διάκριση ανάμεσα σε συγκροτημένες ή τεκμηριωμένες ιστορικές κατασκευές (που δηλώνουν θαρρετά το μερίδιο της «κατασκευαστικής» τους υφής) και τη συνειδητή εξαπάτηση ή την τρανταχτή και γελοία αυταπάτη. Ένα διαφορετικό ζήτημα μπαίνει όταν την ιστορική περίοδο που γίνεται υλικό της ιστοριογραφικής μαγιονέζας την έχουμε ζήσει εμείς – με άλλα λόγια, όταν υφίσταται ακόμα σε τούτο τον κόσμο μια, πρώτου βαθμού, βιωμένη μνήμη των γεγονότων που καλούνται να «κατασκευαστούν» ή να ανασυσκευαστούν. Το βίωμα, βέβαια, είναι κι αυτό μια κατασκευή (δε βιώνουμε κάποια άμεση πραγματικότητα σαν πεταλούδες), θαρρώ όμως ότι κινείται σε άλλο επίπεδο. 

*  *  * 

Θα μπορούσε κανείς να πει, λιγάκι ωμά, ότι τέτοιου είδους προβλήματα θα τα λύσει ο καιρός – δεν έχουμε παρά να πεθάνουμε, κάτι που θα συμβεί αργά ή γρήγορα, ώστε να μη διαταράσσουμε την ομαλή λειτουργία της ιστορικής επιστήμης. Στο μεταξύ, ωστόσο, αφορμή για τούτες τις αράδες στάθηκε η διαμάχη μεταξύ δύο (αγγλόφωνων) ιστορικών, διαμάχη που έτυχε να προσέξω πριν λίγες μέρες. Το σημείο της διαφωνίας τους ήταν αν ο Ψυχρός Πόλεμος έληξε το 1989 ή το 1991. Σημαντικό δίλημμα ως προς τα κουτάκια – ω, ασφαλώς. Ο δικός μου προβληματισμός, όμως, είναι ελαφρώς διαφορετικός, και θα τον πιάσω απ’ την αρχή. 

Οι άνθρωποι της γενιάς μου (αυτοί δηλ. που γεννήθηκαν γύρω στο 1960), μεγαλώνοντας, μάθαιναν ότι ο Ψυχρός Πόλεμος ήταν μια περασμένη υπόθεση, ότι αυτή η φάση είχε λήξει στις αρχές της δεκαετίας του ’60 κι ότι είχαμε περάσει στην εποχή της Ύφεσης. Αυτό σήμαινε ότι υπήρχε πάντα ανταγωνισμός ανάμεσα στις δύο Υπερδυνάμεις, ανταγωνισμός που μπορεί να έπαιρνε και αιματηρή μορφή, «μέσω αντιπροσώπων», σε κάποιες περιοχές του τρίτου κόσμου, όμως οι σχέσεις μεταξύ τους ήταν ομαλές και ρυθμισμένες, υπήρχαν συνεννοήσεις και συμφωνίες, και η πιθανότητα ενός (πυρηνικού) πολέμου έμοιαζε πολύ απόμακρη. Ένα είδος λυκοφιλίας τέλος πάντων, ο τύπος των σχέσεων που συνηθίζουν να έχουν αναμεταξύ τους (εν καιρώ ειρήνης) οι Μεγάλες Δυνάμεις.  

Ακόμα κι οι «ψυχροπολεμικοί», όπως τους έλεγαν, δηλ. (στα μέρη μας) οι φανατικοί αντισοβιετικοί, δεν υποστήριζαν ότι είχαμε (κακό, ψυχρό, ανάποδο ή άλλο) πόλεμο – απεναντίας κατάγγελλαν με πάθος τους ηγέτες και τους πολιτικούς της Δύσης επειδή είχαν συμβιβαστεί με τον «ολοκληρωτισμό». Πόλεμο (κάποιου είδους) ζητούσαν, δεν διαπίστωναν πόλεμο (οποιουδήποτε είδους). Ο παλιός καλός Ψυχρός Πόλεμος αποτελούσε γι’ αυτούς ένα (μάλλον άπιαστο) ιδανικό. 

*  *  * 

Μπορεί να μου πείτε ότι δε θυμάμαι καλά, ή ότι είμαι παραμυθιασμένος νοσταλγός τρέχα γύρευε ποιανού πράγματος (π.χ. ενός απλούστερου κόσμου). Οι νεότεροι, αυτοί που γεννήθηκαν απ’ το 1980 και πέρα ας πούμε, μπορεί να παραξενεύονται ειλικρινά, μερικοί από αυτούς δηλ. Έχει γίνει δύσκολο να μάθεις πως ήταν ο κόσμος πριν τριάντα χρόνια, αν δεν προσπαθήσεις αρκετά. 

Ας το επικυρώσω λοιπόν από μια πρόχειρη, πάντως έγκυρη πηγή. Ανοίγω το γαλλικό Petit Larousse, στην έκδοση του 1990, στο λήμμα guerre froide: «Tension qui opposa les États-Unis et l’URSS, ainsi que leurs alliés respectifs, de 1948 à 1963. Elle commença après l’instauration de régimes communistes en Europe de l’Est (coup de Prague, 1948) et le blocus de Berlin (1948-1949). Elle prit fin avec la “politique de détente” amorcée en 1963». Για τους μη γαλλομαθείς: «Ένταση που έφερε αντιμέτωπες τις ΗΠΑ και την ΕΣΣΔ, και τους συμμάχους των μεν και της δε, από το 1948 ως το 1963. Άρχισε με την εγκατάσταση κομμουνιστικών καθεστώτων στην Ανατολική Ευρώπη (πραξικόπημα της Πράγας, 1948) και τον αποκλεισμό του Βερολίνου (1948-1949). Έλαβε τέλος με την “πολιτική της ύφεσης” που εγκαινιάστηκε το 1963». Αυτή ήταν η επίσημη εκδοχή των πραγμάτων, και μάλιστα από δυτική σκοπιά, το σωτήριο έτος 1990 (που, κατά σατανική σύμπτωση, έπεφτε ανάμεσα στο 1989 και το 1991 του παραπάνω διλήμματος). 

Τώρα, που όλη αυτή η ωραία περίοδος έκλεισε, βλέπω παντού να γράφεται ότι ο «Ψυχρός Πόλεμος» κράτησε σαράντα χρόνια κι έληξε το 1989 (πέρα από την ανωτέρω διχογνωμία). Κι αν το έλεγαν μόνο οι ... πώς να το πω ... αυτοί που υπηρετούν συγκεκριμένα συμφέροντα, ή κάποιοι νεο-διανοούμενοι που ξαναγράφουν την ιστορία (με μεθόδους που, παρεπιπτόντως, πολύ θυμίζουν την επίσημη σταλινική ιστοριογραφία ενός άλλου καιρού), κανένα πρόβλημα. Όμως το λένε σχεδόν όλοι, ακόμα κι άνθρωποι όπως ο Χόμπσμπομ και ο Ραμονέ, που θεωρούνται κατά κάποια έννοια αντιπολιτευόμενοι προς τις κυρίαρχες απόψεις. 

Βέβαια, η εκ των υστέρων επαναξιολόγηση μιας ιστορικής περιόδου είναι θεμιτή. Δεν είναι όμως λιγάκι κουφό να μαθαίνουμε, κατόπιν εορτής, ότι επί ένα τέταρτο του αιώνα βρισκόμαστε σε πόλεμο, ζούσαμε ένα πόλεμο (ψυχρό, έστω), χωρίς να το έχει πάρει χαμπάρι κανείς; 

*  *  * 

Ποιες είναι οι αιτίες ή οι σκοπιμότητες πίσω από το συγκεκριμένο κατασκεύασμα; Πολλές και διάφορες, φαντάζομαι. Ένας λόγος, πάντως, είναι ότι επιτρέπει στις δυτικές δημοκρατίες να παρουσιάζονται σαν άσπιλες παρθένες που δεν είχαν ποτέ, μα ποτέ σχέσεις με κανένα χοντροκομμένο «ολοκληρωτισμό» (άλλωστε κι άλλες αμαρτωλές σχέσεις τους, της νιότης ή της ωριμότητας, έχουν ριχτεί ή ρίχνονται στη λήθη). Κι επιπλέον τις στολίζει με τις δάφνες της νίκης σ’ ένα πόλεμο που δεν είχαν το σθένος (καλώς ή κακώς) να τον δώσουν. Δάφνες που με τη σειρά τους προβάλλονται σαν ατράνταχτες αποδείξεις για ποικίλες αρετές. 

Εγκαρδιότητες, ευχές, ασπασμοί ηγετών κοκ. ανάμεσα στους ψυχρούς εχθρούς, αλλά και ποικίλα ανοίγματα, εμπορικές ή πολιτιστικές συνεργασίες, διάφορες προνομιακές διμερείς σχέσεις ανάμεσα σε ορισμένους «συμμάχους των μεν και της δε», κλπ., έχουν όλα ξεχαστεί – επισήμως δεν υπήρξαν ποτέ. Κι απ’ την άλλη, πόσο περισσότερο ή λιγότερο εγκάρδιες είναι οι σχέσεις που έχει, σήμερα, η Δύση με την Κίνα; Ή με τη (μετασοβιετική;, ή νεοσοβιετική;, ή κάτι άλλο; – ποιος ξέρει... θα μας το εξηγήσουν μετά από πενήντα χρόνια) Ρωσία του Πούτιν; Κι οι διαφορές (αν υπάρχουν) καθρεφτίζουν κάτι άλλο από τις διαφορές στο συσχετισμό των δυνάμεων; Κι αν όλ’ αυτά, μαζί κι η ιστοριογραφία, είναι ζήτημα ισχύος, μήπως έχει κάποια αξία κι η αντίσταση σ’ αυτή την ισχύ; 

*  *  * 

Υπάρχει ένα χαριτωμένο, αν και λιγάκι μακάβριο, επεισόδιο που εικονογραφεί αρκετά καλά, νομίζω, αυτό που προσπάθησα, άτσαλα ασφαλώς, να πω. Την επομένη της εκτέλεσης του Τσαουσέσκου, η Βασίλισσα της Αγγλίας ανακοίνωσε ότι παίρνει πίσω το παράσημο που του είχε απονείμει μερικά χρόνια πρωτύτερα. Πράξη όχι και πολύ ιπποτική (άλλο το να κλωτσάς το ψοφίμι ενός δικτάτορα σκοτωμένου από τους πραιτοριανούς του κι άλλο το να προσβάλλεις έναν παντοδύναμο ηγέτη, μιας μικρομεσαίας έστω χώρας), επιπλέον όμως αδέξια – αφού υπενθύμιζε μια λεπτομέρεια που θα μπορούσε, μέσα στην ευφορία της στιγμής, να είχε ξεχαστεί. Αλλά ο μακαρίτης ο Ρουμάνος ήταν, κατά κάποιο τρόπο, πολύ τυχερός άνθρωπος: ευτύχησε να έχει στη ζωή του και στη δόξα του τόσους πολλούς φίλους, στη Δύση εννοώ, όσους ορκισμένους εχθρούς απόχτησε μετά θάνατον. Να το σταματήσουμε εδώ, όμως, και να μη θυμίσουμε θερμές σχέσεις με πολλές προσωπικότητες της Ελλάδας, ζωντανούς και πεθαμένους, αλλά και με ορισμένες πολιτικές δυνάμεις – υπάρχει ο κίνδυνος να πληγώσουμε καρδιές, που έχουν τόσο πολύ πασκίσει να ξεχάσουν. 
 

Buccaneer's Gambit

Δεκ. MMVII

 

 

 

Η «Δύση» ως συμπαιγνία
και η απορία της «καθ’ ημάς Ανατολής» 
 (Πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Ίνδικτος», τχ. 16, Καλοκαίρι 2001.)
Hollowsky 

Παθήματα της Μνήμης του

Buccaneer's Gambit

ΣΤΗΝ ΤΣΙΤΑ
(και δεν εννοώ τη μαϊμού του Ταρζάν) 
hollowsky

Michel Foucault: ‘Τι είναι Διαφωτισμός;’, απόσπασμα από το μάθημα της 5ης Ιανουαρίου 1983 στο Collège de France, Dits et Écrits, τ. 2, no. 351, σσ. 1498-1507  
μετ. Νίκος Σκιαδόπουλος

Adolf Loos
Κριτική και Προφητεία

σύντομη μελέτη του Χρήστου Κουτσαφτσή