In Memoriam I.V. Stalin (+1953)
- Γ.Δ. Ιωαννίδης

Σχόλιο στο βιβλίο τού Ζιλ Ντωβέ
''Έκλειψη κι επανεμφάνιση..." (Γ.Δ. Ιωαννίδης)


Περί Πολέμου-ΜΕΡΟΣ 1(Dr DADA)

Περί Πολέμου-ΜΕΡΟΣ 2(Dr DADA)

Μάζα και Ιστορία - σχόλιο στο
ομώνυμο βιβλίο τού Κώστα Παπαϊωάννου (Θ. Ζιάκας)


Επιστολή στα "Παιδιά τής Γαλαρίας"
- περί κομμουνισμού και δημοκρατίας (Γ.Δ. Ιωαννίδης)


Εισαγωγή στο βιβλίο τού ¶σγκερ Γιόρν
"Αγριότητα, Βαρβαρότητα Πολιτισμός" (Γ.Δ. Ιωαννίδης)


Μια παγίδα ονόματι Dogville (Γ.Δ. Ιωαννίδης)

Ας μιλήσουμε για την ουσία (Υβ Λε Μανάκ)

Tι είνι Γιουρτή; (Γιάννους)

¶λλο "εξηγώ", άλλο "κατανοώ" κι άλλο
"γνωρίζω" κ. Νανόπουλε (Γ.Δ. Ιωαννίδης)



Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΣΩΘΕΙ!

Σχόλιο στο βιβλίο «Η παλιά και η νέα θεότητα.
Μια συζήτηση για την ιδεολογία ανάμεσα στον Παν. Κονδύλη και στο περιοδικό Σημειώσεις»

Ο ΠΟΙΗΤΗΣ, Ο ΙΗΣΟΥΣ
ΚΑΙ Η ΤΡΑΓΩΔΙΑ ΤΗΣ ΚΤΙΣΗΣ

ΝΙΚΟΛΑΣ ΚΑΛΑΣ
Η ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗΣ

Νικόλας Κάλας
(δεν έχει σημασία πότε γεννήθηκε και πότε πέθανε, είναι παρών)

Ομιλία για το «Αυτοείδωλον εγενόμην.»

 

 

 

Νικόλας Κάλας
(δεν έχει σημασία πότε γεννήθηκε και πότε πέθανε, είναι παρών)

 

Όπως τον γνώρισα
ή
απλώς μια σύντομη γνωριμία μαζί του

Τετάρτη, 17. VII. 1985
[...] Αγόρασα το Δ. με καθυστέρηση ενάμιση μήνα. Αφιερωμένο στον «ελληνικό υπερρεαλισμό». Σίγουρα ούτε αρχίζει και πολύ περισσότερο δεν τελειώνει η ποίηση στον Καρυωτάκη και τον Σεφέρη. Οι μεγάλες δόσεις από τους δυο οδηγούν στην ξηρασία - δεν είναι οι προθέσεις ή η ποιότητα που δημιουργούν το «πρόβλημα» όσο ο στενός ορίζοντας, η αίσθηση ακινησίας, η κλειστοφοβία που σου προκαλούν μετά από ένα σημείο. Η άρνηση να απαντήσουν στην ερώτηση για το τι γίνεται «μετά», ή έστω η μικρόψυχη απάντηση, όπως εγώ το αισθάνομαι, που σου δίνουν.
«Ο υπερρεαλισμός δεν είναι ένα σύστημα, ή σχολή. Δεν πρόκειται για κίνημα καλλιτεχνικό ή λογοτεχνικό. Πρόκειται καθαρά για μια πρακτική ζωής, ολοκληρωμένη, με τη δικιά της γνωσιοθεωρία πρόκειται για μια θεωρία της πράξης». (Μωρίς Μπλανσό) «Θεωρία της πράξης»: Αυτό εννοώ ότι λείπει από τους άλλους, η θεωρία της πράξης, το «μετά» που σου προτείνουν.

Δευτέρα, 22. VII. 1985
Συναντήθηκα με τον Ι. Στα χέρια του ένα κείμενο του Μαρινέττι και διάφορων άλλων στα ιταλικά. Το δανείστηκα: « Primo manifesto per la Cinematografia futurista» (1916). Στη συζήτηση των Φουτουριστών σχετικά με τον κινηματογράφο, αυτό που κυρίως αξίζει να υπογραμμίσει κάποιος είναι η ολοκληρωτική άρνησή τους να αναπαράγουν την πραγματικότητα, η πίστη τους στην ανεξαρτησία του κινηματογράφου από το θέατρο και από οποιαδήποτε άλλη φιλολογική ή λογοτεχνική επιρροή και τελικά η πεποίθηση στην καλλιτεχνική αυτονομία του, στην πορεία του χωρίς να προϋπάρχει παρελθόν. Αυτά πριν καταλήξει και ο ίδιος ο Φουτουρισμός στην «Ακαδημία»...
Η στέρηση ενός παρελθόντος και μιας παράδοσης, σκέπτομαι, με φοβίζουν αλλά δεν μπορεί κανείς να αρνηθεί την επαναστατική τους δράση, την επαναστατικότητα που κρύβει η παρθενογένεση, ο σπερματικός λόγος, το φανέρωμα της αναπάντεχης εικόνας. Δεν δυσκολεύομαι να πειστώ και πολύ περισσότερο να ακούσω. Απλώς αντιστέκεται η μαθηματική, η τετράγωνα προσανατολισμένη πλευρά του εαυτού μου, αυτή που κουρνιάζει στις απάνεμες γωνιές του τετράγωνου κλουβιού...
Στο τέλος του Αυγούστου είπε ο Ι. ότι θα μου φέρει τα πεζά του Ελύτη. Τώρα διαβάζω ποίηση - καλύτερα, διάβαζα ποίηση, τώρα κάνω ασκήσεις να τη «βλέπω», να την αισθανθώ ως θεωρία ζωής. Ελύτης, Εμπειρίκος, Σαραντάρης. Μια καλή αρχή για όποιον αποφασίσει να ανοίξει την πόρτα, ή καλύτερα το παράθυρο, και να κοιτάξει τον ορίζοντα αναπνέοντας βαθιά.

[...] «Δεν άνθησαν ματαίως» της Φρ. Αμπατζοπούλου. Μια καλή εισαγωγή στον υπερρεαλισμό. Στέκομαι στον Ν. Ράντο: «... ο άνθρωπος αυτός δεν είναι άλλος από τον Νίκο Καλαμάρη, ή Μ. Σπιέρρο, ή Νικήτα Ράντο, ή Νικόλαο Κάλας. Τόσα ψευδώνυμα άραγε καταργούν, ακυρώνουν το όνομα, ή το θέτουν σαν πρόβλημα, με μιαν αλήθεια σπαραχτική ? σαν πρόβλημα ταυτότητας; [...] Δημοσιεύει παντού. Κυριολεκτικά ταράζει τα νερά - ή τα βαλτόνερα - σε μια σειρά από περιοδικά, όπου εμφανίζεται γύρω στα 1930... Η Οδός Νικήτα Ράντου του Νικολάου Κάλας είναι αυτός ο δρόμος των τυχαίων συναντήσεων, των ανατροπών, της συνεχούς επανάστασης, όπου συντελείται το υπερρεαλιστικό "θαύμα", βιωμένο σε ζωή και σε τέχνη.»

Τετάρτη, 4. ΙΧ. 1985
[...] Τα «Ανοιχτά χαρτιά» και κυρίως «Το χρονικό μιας δεκαετίας» είναι ένας Χρυσός Οδηγός της πρωτοπορίας στον αιώνα μας. Από μπροστά μου πέρασαν όλοι οι ζώντες και τεθνεώτες που κατόρθωσαν να πάνε πιο πέρα, πιο μακριά την αίσθηση, τον ορίζοντα της συναισθηματικής βίωσης. Πόση τόλμη χρειάζεται για να σπάσεις τον κλοιό της λογικής που δεσμεύει και εξορθολογικοποιεί τη φαντασία... ¶νοιξα και πάλι τον Φρόιντ. Το ζήτημα είναι να πάρεις το σφυρί και να ανοίξεις μια δίοδο ώστε να δημιουργηθούν δυο συγκοινωνούντα δοχεία μεταξύ της δεξαμενής του ασυνείδητου με το συνειδητό. Τότε το φράγμα του ορθολογισμού παύει να δημιουργεί στεγανά.
[...] Αυτό που έλλειπε στην παλαιά ποίηση δεν ήταν το συναίσθημα. Ό,τι τώρα μας απωθεί σε αυτήν, είναι ο τρόπος με τον οποίο αυτό το συναίσθημα παραγόταν και η διαχείρισή του από τον καλλιτέχνη. Εκεί που αμελήθηκε το βάπτισμα στην αλογόκριτη φαντασία, προέκυψε η πρακτική αριθμητική του μπακάλη.
[...] Στάθηκα στον Νικόλα Κάλα. Τρισυπόστατος, τρία ονόματα (Νικόλας Κάλας, Μ. Σπιέρος, Νικήτας Ράντος), πολλές ιδιότητες, ένα πρόσωπο, ο Νίκος Καλαμάρης. Γράφει ο Ελύτης, «Ήταν ο πιο πληροφορημένος, ο πιο δεινός βιβλιοφάγος της διεθνούς αγοράς... πολύτροπος καθώς ήτανε και πάντα μαχητικός[...] μαζί με το Νικήτα Ράντο, το Νίκο Εγγονόπουλο και το Νάνο Βαλαωρίτη που αποδειχτήκανε κάτοχοι πραγματικοί του μυστικού. Θέλω να πω: της γοητείας, του θαύματος, και όχι των γνώσεων που σήμερα διδάσκονται στα Πανεπιστήμια και βρίσκονται σ' όλες τις Εγκυκλοπαίδειες.»
Η άρνηση να αναπαραχθεί το παρόν και ο αγώνας για την αναζήτηση του ονείρου και του θαύματος, με φέρνουν κοντά στην πρώτη Αρχή της δημιουργίας, σε αυτό το ex nihilo που προκαλεί μετεωρισμό και ταυτόχρονα πρόκληση να το καλύψεις μέσω της δημιουργίας, όχι να αποκαταστήσεις κάποια ισορροπία που ούτως ή άλλως δεν υπήρχε και γι' αυτό δεν απωλέσθη, αλλά πρόκληση για σύνθεση, «για ανάδειξη της συμμετρίας που κατακτήθηκε μέσω αυτής της σύνθεσης». «...εγώ ο ίδιος αδυνατώ να κατανοήσω τι είναι και τι θέλει ο σουρεαλισμός?», έγραφε ο Φρόιντ στον Μπρετόν στα 1932. Εμένα δεν με ενδιαφέρει να κατανοήσω αλλά να αισθανθώ. Η κατανόηση είναι μια άλλη παράμετρος της τέχνης. Τώρα θα λειτουργήσω με το αίσθημα, υπεράνω της λογικής[...]

 

Τρίτη, 17. ΙΧ. 1985
Ο Ι. μού μίλησε για τον Ράντο. Έφερε μαζί του την «Οκτάνα» του Εμπειρίκου. Διαβάσαμε το ποίημα «Του Αιγάγρου». Εκεί και ο Ράντος, ένας από τους υπερήφανους αίγαγρους που αρνήθηκαν τον συμβιβασμό και έφυγαν από τους κάμπους για να πατήσουν «στων απορρώγων κορυφών τα πιο υψηλά Ωσαννά!». Επαναστάτης και στον τρόπο της ζωής του, αν η άρνηση και η αποχώρηση αποτελούν επαναστατικές πρακτικές, και στον τρόπο γραφής. Ο «πρώτος συνειδητά μοντέρνος μας ποιητής». Ο Ελύτης τον συγκαταλέγει μαζί με τον Εμπειρίκο στους ορθόδοξους υπερρεαλιστές στην Ελλάδα, όταν έγραφε γι' αυτούς στα 938. Ασυμβίβαστος, διαβάζω, και στην ποίησή του και στο δοκιμιακό και κριτικό έργο του.
Ο Ι. με μυεί με τον δικό του τρόπο. Σήμερα δεν έφερε το ποιητικό έργο του Ράντου - επίτηδες μου είπε. Κρατούσε την «Οκτάνα» και τα «Κείμενα ποιητικής και αισθητικής» του Κάλας. Βιβλίο με τα θεωρητικά κείμενα του συγγραφέα μεταξύ των ετών 1929-1938, την περίοδο που βρισκόταν στην Ελλάδα, πριν φύγει για το Παρίσι, τη Λισσαβόνα και τη Νέα Υόρκη, αποχωρώντας οριστικά από την Ευρώπη. Διαβάσαμε το κείμενό του για την «Προλεταριακή τέχνη» το οποίο είχε δημοσιευτεί στον Νουμά το 1931. «... Προτιμώ τα γκαρσόνια που μιλούν δέκα γλώσσες, παρά λογοτέχνες που γράφουν σε μια, όταν δεν έχουν τίποτες να πουν... οι μοντέρνοι γράφουν χωρίς να ξέρουν τι ζητάνε... όλα αισθητική. Κι η τέχνη έτσι, φιλτραρισμένη από κάθε άλλη αντίληψη, από κάθε περιεχόμενο, γίνεται καθαρή, τόσο καθαρή που εμείς συγχέουμε τη διαφάνειά της με ανυπαρξία...πρέπει τον ατέλειωτο ψυχολογικό ψίθυρο να πνίξουμε με το θόρυβο των κοινωνικών μας συνθημάτων...τη ..."Μοντέρνα Τέχνη" πρέπει να πολεμήσουμε με την "Προλεταριακή Τέχνη"». Του ζήτησα το βιβλίο. Από την τέχνη δεν ζητάς πολιτικά μανιφέστα σκέπτομαι, αλλά ο «ποιητικός λόγος» και ο «κριτικός λόγος» είναι οι δυο διαφορετικές όψεις του ίδιου όμως νομίσματος. Και των δυο ο ρόλος είναι η δημιουργία και η ερμηνεία. [...]

Παρασκευή, 27. ΙΧ. 1985
[...] Προχθές το απόγευμα βρέθηκαν στα χέρια μου(!) μέσω του Ι. οι φωτοτυπίες του κειμένου για τον Καλαμάρη που είχε δημοσιεύσει ο Ανδρέας Καραντώνης στο περιοδικό Ιδέα στα 1933 με τίτλο "Ένας υπερμοντέρνος λόγιος". «... Λησμόνησε όμως πως η μόνη δικαίωση οποιασδήποτε καλλιτεχνικής τάσης είναι το ταλέντο, ο δημιουργικός παλμός, και ο Ράντος ταλέντο δεν έχει. Φιλοδοξίες μονάχα και πείσματα... Εδώ θα καταλάβουμε γιατί στην άκρη της λαχανιασμένης του πένας... Δεν είναι καλλιτέχνης. Είναι υπερμοντέρνος θορυβοποιός με αντιαισθητική ιδιοσυγκρασία...» Αυτά στα 1933, όταν ο υπερρεαλισμός έκανε τα πρώτα βήματά του, ακούγονται εύλογα αλλά και δηλωτικά του στενού ορίζοντα εκείνου που τα εκστομίζει, της επιπολαιότητάς του, αφού αργότερα θα τα πάρει σχεδόν πίσω...
Διαβάζω το κείμενο του Κάλας «Για τις δίχως τέλος κατακτήσεις του ρομαντισμού». Αντιγράφω: «Μπορεί να ξαναγεννηθεί ο ρομαντισμός;... Γνωριμία με τους ρομαντικούς είναι λόγος που παίρνει έκταση τόσο στο παρελθόν όσο και στο παρόν δεν είναι στροφή στον Ρουσσώ ή στον Sade στον Arnim ή στον Novalis, αλλά επαναφορά των ανάμεσά μας, δημιουργία γι' αυτούς και για μας κοινής ατμόσφαιρας, όρων συνυπάρξεως... Χωρίς το έργο του Breton θεωρώ πως αυτή η κίνηση για το ρομαντισμό, αυτή η αναζήτηση τρόπων συνεννοήσεώς μας με τους εμψυχωτές του, θα ήταν καταδικασμένη... ρομαντική στάση απέναντι του ρομαντισμού είναι σήμερα νοητή μόνο υπερρεαλιστικά... και ό,τι ρομαντικό μπορεί να επέλθει από μυστικισμό μας είναι αποκρουστικό, αποτελεί για μας έναν κακώς εννοούμενο ρομαντισμό. Θεωρώ πως ο ρομαντισμός οδηγεί σε κατάκτηση της ζωής...» Επαναστατικό κείμενο όσο σκέπτεσαι ότι την εποχή που γράφτηκε (1937) η σεφερική λογική και αισθητική άρχιζε να απλώνει τις ρίζες της. «Χωρίς τα όνειρα ασφαλώς θα γερνούσαμε πιο γρήγορα», Novalis.

 

Σάββατο, 28. ΙΧ. 1985
[...] «Το ζητούμενο για τον Κάλας ήταν και παρέμεινε η διαύγαση της επαναστατικότητας που θα βρούμε στον πυρήνα της δημιουργίας νέων μορφών». Οι νέες μορφές απαιτούν τη «λαχανιασμένη πένα» και τα «πείσματα». Και μαζί με αυτά το όνειρο, το όραμα, την πίστη στο θαύμα. Και παράλληλα τη δράση και την ελευθερία. Όλα όσα πρέσβευε ο Κάλας εκείνα τα χρόνια με το θεωρητικό έργο του.
Στάθηκα στην «Επιστροφή στον άνθρωπο», κείμενο του 1932. «Σε εποχή όπου το μίσος και η ελπίδα δονούν τις βαθύτερες ανθρώπινες χορδές, αυτά τα αισθήματα θα εκφράζει η τέχνη, η ΤΕΧΝΗ - ας τη γράψω κι εγώ με κεφαλαία - που δεν κατέβηκε από τον ουρανό σα μαγική ρήγισσα "ζηλόφθονη κι αυταρχική", αλλά που βγαίνει από τα πονεμένα σωθικά του ανθρώπου σαν σπαραχτική κραυγή!» [...]
Διαβάζοντας τον «Αληθινό ουμανισμό» (1932), ένα καυστικό κείμενο - απάντηση στο δοκίμιο του Γ. Θεοτοκά «Εμπρός στο κοινωνικό πρόβλημα», είναι σαφώς έκδηλη η ορθόδοξη κομμουνιστική τοποθέτηση του Κάλας. «Ξεκινώντας από έναν τυπικό μαρξισμό... θα περάσει πολύ σύντομα και ακόμη πολύ νέος σε μια ιδιαίτερα ευαίσθητη χρήση του, που το κύριο χαρακτηριστικό της είναι η αντίληψη για την αυτονομία των καλλιτεχνικών φαινομένων ... σκάνδαλο για εκείνα τα χρόνια». Στον νου μου η ασυμβίβαστη και πάλι στάση του, καθώς αναλογίζομαι ότι στα 1934 αναγορεύεται ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός ως η μόνη επιτρεπτή μορφή έκφρασης της επαναστατικής τέχνης... Αναρωτιέμαι κατά πόσο συμβαδίζει η επιθυμία τού να είναι κάποιος πρωτοπόρος του μοντερνισμού και ταυτόχρονα πειθήνιο όργανο στα χέρια ενός κοινωνικού και αισθητικού "πρέπει"... Για τον Κάλας αυτό το δίλημμα ξεπεράστηκε σύντομα. Στα «Προβλήματα της προλεταριακής τέχνης» (1932), αναφέρει, «Ασφαλώς ο νατουραλισμός έχει δώσει αξιοσημείωτα έργα... Ο ρεαλισμός καταστρέφει το σύμβολο, την καλλιτεχνική εξιδανίκευση, τη φυγή. Δίχως δυνατό συμβολισμό λείπει το καλλιτεχνικό στοιχείο. Τουναντίον, πάρα πολύ ενδιαφέρον παρουσιάζουν σήμερα ορισμένες καλλιτεχνικές προσπάθειες των εξπρεσιονιστών και υπερρεαλιστών...»
Με όλα αυτά ο Κάλας «διακινδύνευε τη ζωή του και γι' αυτό ήταν ελεύθερος». Σκέπτομαι ότι γι' αυτήν ακριβώς την επιδίωξη της ελευθερίας άφησε πίσω του την Ελλάδα και αργότερα την Ευρώπη για να καταλήξει στον Νέο Κόσμο όπου εκεί .........

....................(δυσανάγνωστη γραφή)................................

Τετάρτη, 2. Χ. 1985
Αγόρασα την «Οδό Νικήτα Ράντου» και τη «Γραφή και φως» από τον Ίκαρο. Στον δρόμο μου και πάλι ο Ελύτης, στον πρόλογο των ποιημάτων της πρώτης συλλογής, «? Ένας υπερρεαλιστής έχει μουντζώσει αναδρομικά κι εξακολουθεί να μουντζώνει δια βίου τη Δύση κι ολόκληρο τον πολιτισμό της. Είναι κάτι αυτό, είναι μια χειρονομία, παρ' όλα όσα κι αν λένε, θετική. Ένα στοιχείο υγείας που όσο λιγότεροι το καταλαβαίνουν τόσο εκείνο αναπτύσσεται, και τείνει να γίνει έ ν α με τη φωνή που ξέρει να κηρύττει και στις παραμονές του θανάτου και πάνω από τις καταιγίδες» (1976).

Αφήκα τους περιπάτους μου σε γνωστούς μου αρχαιολογικούς
τόπους
και αυτό το άφησα-
Ίχνος παρηγοριάς δε βρίσκω πια στα ερείπια
στις ίδιες εκείνες πέτρες ακόμα χτες καθόμουνα και εγώ. [...]

[...] Θα 'θελα να φτιάξω έναν ουρανό
να 'χω τώρα που νύχτωσε ένα στερέωμα να κοιτάζω
θα το 'καμνα μεγάλο, γιομάτο άστρα με σχήματα παράξενα
θα του 'βαζα αντίς από 'να, δυο φεγγάρια ανόμοια

ο 'να μικρό σαν παιδί, τα' άλλο μεγάλο σαν παράπονο. [...]

[...] Προτού ξημερώσει ακούγονται φιλιά
είν' τα φεγγάρια που πέφτουν και χτυπιούνται.
Όταν ξυπνώ, ξυπνώ από κούραση το κορμί μου μοιάζει σα να υπέφερε. [...]

"VILLA ASPHODELA"
Κοντά στη θάλασσα να 'ναι χτισμένο το σπίτι που τα όνειρά μου
θα φιλοξενεί [...]
Ένα ξεραμένο κυπαρίσσι θα αναγγέλνει τους ανέμους. [...]
Την τέφρα τόσων ελπίδων θα ράντιζε αδιάκοπα άσπρος αφρός
που με άφθονη άμμο θα σκόρπαγε στους επιτύμβιους βράχους ο
τρελός αγέρας ορμητικής άνοιξης.
Αυτός θα έφερνε στα αγαπημένα φυτά του κήπου μου το πολύτιμο
σπέρμα που θα διαιωνίζει τη σταθερότητα των τριγύρω μου
γραμμών. [...]

[...] Στον ύπνο τα δικά μου όνειρα συνεχίζουν το έργο.

Πάνου σε υδάτινες επιφάνειες ταιριάζουν συχνές μεταμορφώσεις. [...]

Κάθε πρωί ρωτώ τι το δικό μου θα πεθάνει σήμερα
και όσο προχωρεί η ώρα αυξάνουν οι ανησυχίες μου.
Αν τα περασμένα χρόνια αντιμετωπίζοντο με την τωρινή μου γνώση
αν το πέρσι αρχίναγε αύριο
δε θα φοβόμουν τόσο μην μετατραπούν οι ευχές μου σε ανάμνηση.

ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΑΓΑΠΗ
Μόνο μετά, αφού κατενοήθη η ματαιότητα κάθε καινούργιας προσπάθειας
ο βίος έχει πιθανότητες να γίνει έξοχος
τα πράγματα, τα όντα αρχίζουνε και ζουν
μπορούν να καταλάβουν τη θέση που άλλοτε
η ελπίδα είχε κατακτήσει.

[...] κι όταν ανεβαίνω τη σκάλα δεν ανάβω το φως
μην δω μέσ' στους καθρέπτες τα ανεξάλειπτα σημεία της ζωής μου
και λησμονήσω πως υπάρχεις.

ΔΙΧΩΣ ΤΗ ΡΟΥΘ ΚΑΙ ΤΗ ΒΑΛΙΑ
Απόψε επήρα τη νύχτα μαζί μου ? έλα και συ
όλα μας ανήκουν τώρα, [...]
κανείς δε θα ξέρει πως ένας κόσμος ολόκληρος εδημιουργήθη
από τα αισθήματα που τρέφουμε ο ένας για τον άλλον.

Τ' όνομά σου έχει το χρώμα χινοπωρινών άστρων [...]

Αυτό βεβαίως δεν είναι υπερρεαλισμός. Αντιγράφω από τα «Κείμενα ποιητικής και αισθητικής» κομμάτια που θέλω να τα κρατήσω. Σελίδα 301 - 304, επιστολή με μεταγενέστερο τίτλο "Για τον ελληνικό υπερρεαλισμό" (1937). (Θα στείλω αύριο σε φωτοτυπίες το κείμενο στον Μ. και τη Σ. Θεωρώ τον Κάλας από τα πιο οξυδερκή πνεύματα της εποχής του. Το κείμενο έχει χαρακτήρα διευκρινιστικό και διασαφητικό των θέσεων και της υπερρεαλιστικής θεωρίας του την περίοδο που γράφεται. Έχει σημεία που τα θεωρώ αράδες από μανιφέστο. Αυτό το κείμενο αποτελεί εγχειρίδιο για μια τέχνη του βίου.)
«... τα Ποιήματα του Νικήτα Ράντου δεν είναι υπερρεαλιστικά, ποτέ δεν θα ήθελα αναγνώστης των διαβάζοντάς τα να πει " ώστε αυτό είναι υπερρεαλισμός! " [...] Ό,τι δεν ξέρουμε, ό,τι δεν καταλαβαίνουμε, υπερρεαλισμός σου λέει ο άλλος. [...] Αλλά ο υπερρεαλισμός δεν είναι μόνο θεωρία, είναι και πράξη, και είναι αδύνατο να κατανοηθεί μόνο με μελέτες. Χωρίς πράξη δεν υπάρχει θεωρία. Είναι δυο όψεις της αυτής μονάδας. [...] αλλά δεν αρκούσε για να μου δώσει τη χαρά που προκαλεί η έκπληξη δίχως την οποία η τέχνη μένει νεκρό γράμμα. Την έκπληξη αυτή μόνο ο υπερρεαλισμός μπορεί σήμερα να δώσει πλέρια, για τούτο μόνον ο υπερρεαλισμός κάνει έργα τέχνης, αλλά η υπερρεαλιστική τέχνη θέλει και υπερρεαλιστική ατμόσφαιρα, χρειάζεται υπερρεαλιστική κίνηση. Ίσως τώρα να φαίνεται καλύτερα γιατί τα ποιήματα του Ράντου δεν είναι υπερρεαλιστικά [...] Αλλά ο Ελύτης, δυστυχώς, δεν είναι υπερρεαλιστής... αποδεικνύουν πως απέχει πάρα πολύ από το να βλέπει τον κόσμο της τέχνης με υπερρεαλιστική ορμή. [...] Ο Γουναρόπουλος αντικαθιστά το όνειρο με το πτώμα του ονείρου, το ονειρώδες. [...] Οι υπερρεαλιστές ζωγραφίζουν, γράφουν, αλλά ο υπερρεαλισμός είναι κάτι περισσότερο από γραφή και ζωγραφική, κάτι περισσότερο από τέχνη μόνον όταν κανείς το νιώσει αυτό, μπορεί να είναι υπερρεαλιστής. Πάντως, ξέρω πως από τη μέρα που πίστεψα πως ο υπερρεαλισμός είναι η μόνη λύση, ως τη μέρα που έγινα υπερρεαλιστής, πέρασε αρκετός καιρός. Οι προλήψεις, οι προκαταλήψεις, συνήθειες διανοητικές βαθύτατα ριζωμένες, είναι επιστρώματα πνευματικών καθαρσιών, που για να τα τινάξουμε από πάνω μας πρέπει να συγκλονιστούμε ολόκληροι. Και ο συγκλονισμός δεν πρέπει να γίνει μια φορά, αλλά να συνεχίζεται αδιάκοπα. Αλίμονο στον άνθρωπο που δεν συγκινείται.»

Όλο και περισσότερο αντιλαμβάνομαι αυτό που μου είπε ο Ι. Πράγματι, αρχικά ένας επαναστατικός μαρξιστής και ταυτόχρονα ένας γνήσιος καθόλα υπερρεαλιστής και κατόπιν ένας εν μέρει τροτσκιστής μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του '40 περίπου (σε ηλικία 25 ετών πιστεύει στην αυτονομία των καλλιτεχνικών φαινομένων), είναι λογικό να μείνει ανέντακτος και τελικά να αγνοηθεί. ¶λλωστε ήταν και ο μόνος Έλληνας που συμμετείχε στο υπερρεαλιστικό κίνημα ενεργά με το θεωρητικό έργο του και την προσωπική επαφή με τον Breton. Ο ίδιος ο Breton τον θεωρούσε ως έναν από τους πρωτεργάτες του υπερρεαλιστικού κινήματος. ¶λλος ένας λόγος για να αγνοηθεί, ειδικά από τη στιγμή που εγκατέλειψε την Ελλάδα για πάντα, μέσω Παρισίων και Λισσαβόνας, και εγκαταστάθηκε στη Νόβα Γιόρκη στα 1940.

 

Τετάρτη, 9. Χ. 1985
[...] «Αλίμονο στον άνθρωπο που δεν συγκινείται».

Κυριακή, 13. Χ. 1985
«[...] Ποιους ποιητές μας προτιμώ; [...] Πρώτα τον Ανδρέα Κάλβο ... τον μεγάλο μας Καβάφη... ο Τάκης Παπατσώνης. ¶ξιο προσοχής θεωρώ τον Θεόδωρο Ντόρρου...»
Αυτά στα 1933. Πόσοι είχαν εκτιμήσει τον Κάλβο την εποχή εκείνη; Ενδεικτικά, ο Ελύτης μιλά για τον Κάλβο την άνοιξη του 1942 και ο Σεφέρης γράφει έναν πρόλογο για μια έκδοση των "Ωδών" τον χειμώνα του 1941.
[...] Διάβασα το κείμενό του "Παρατηρήσεις επάνω στο καβαφικό έργο" (1932). Πενήντα σελίδες. Το διάβασα με μια ανάσα. «Ποιητής μεγάλος ο Καβάφης, ποιητής αστός, της εποχής της παρακμής της αστικής τάξης - αστός κι όχι αριστοκράτης - (υμνεί το εκλεκτό και όχι το γαλαζοαίματο) - μπορεί να επιδράσει στη νεότερη φιλολογική γενεά; [...]

Νομίζω όμως πως θα επιδράσει πολύ. [...] Δεν αρκεί στην τέχνη ο ταξικός προσδιορισμός των καλλιτεχνών. Μια που η τέχνη είναι μια αντικατάσταση της αρχής της πραγματικότητας πρέπει να μελετηθεί ο τρόπος με τον οποίο επιτυγχάνεται αυτή η αντικατάσταση. Και αυτό γίνεται μόνο ψυχολογικά. [...]»
Ο Κ. μελετά και υπεραμύνεται της ποίησης του Καβάφη, σε μια περίοδο όπου και ο Σεφέρης και ο Θεοτοκάς δυσπιστούν απέναντί της.
[...] Καλά ποιήματα είναι τα αποτελεσματικά. Οι δειλοί φοβούνται τ' αποτελέσματα, είναι τύποι αντιποιητικοί. Μα η τέχνη είναι πυριτιδαποθήκη, απόδειξη ο Παρθενών! («Πρόμυθος»)
Αυτή η... αποτελεσματική πυριτιδαποθήκη ήταν ο Κάλας... αυτός ο φλεγόμενος νους, ο φλεγόμενος λόγος, που άφηνε πίσω του μια σειρά δειλών διανοουμένων, οι οποίοι καλύπτονταν πίσω από τη βεβαιότητα είτε της συντηρητικής προσπάθειάς τους στον χώρο του πνεύματος, προσπάθειας η οποία δεν ερχόταν σε ρήξη με τις ισχύουσες την εποχή εκείνη παραδοσιακές δομές, είτε της εκ του ασφαλούς κατά κάποιο τρόπο μετακένωσης νέων για τα ελληνικά δεδομένα αλλά δοκιμασμένων ήδη αλλού τρόπων έκφρασης.
[...] Να συνεχιστεί η φρενίτιδα, η υπερηρωική πορεία...
... Θα συνεχίσω! («Επίμυθος»)

Τρίτη, 15. Χ. 1985
[...] Τον Κάλας τον διαβάζω με διπλό μάτι και επιμένω σε αυτή τη διπλή οπτική: Αρχικά ελέγχοντας τη λογοτεχνική και θεωρητική δράση του, ενταγμένη μέσα στην εποχή του - τόσο πρώιμα αληθινός επαναστάτης και νεωτεριστής για τα δεδομένα της τότε ελληνικής πραγματικότητας - και παράλληλα ή, έστω επάλληλα, ελέγχοντας τη δραστικότητα που μπορεί να έχει ο λόγος του σήμερα. Περίεργα αποσιωπημένος ως θεωρητικός και λογοτέχνης.
[...] Ο M. Vitti υποστηρίζει ότι η ποίηση του Κ. μαζί με την έντονη και προκλητική κριτική δραστηριότητά του, λειτουργεί αντιδραστικά ως προς την ποίηση του Καρυωτάκη. Ο Γ. Δέλιος αναφέρεται στη διαμαρτυρία και την εικόνα ως βασικά χαρακτηριστικά της ποίησής του. Διάβασα τη «Βοή» από την ποιητική συλλογή «Γραφή και φως». Στον Μ. στην Πάτρα έστειλα όλη την ποιητική ενότητα της «Βοής» σε φωτοτυπίες. Ένας διαφορετικός Κάλας εδώ σε σχέση με τα «Τετράδια» της «Οδού Νικήτα Ράντου». Ενδιαφέρουσα σειρά ποιημάτων η «Βοή», στην οποία η μεγαλούπολη ως καινούργιο βίωμα για τον Έλληνα της δεκαετίας του '30 υπάρχει σχεδόν σε όλη την έκτασή της. Πρόκειται για την αποτύπωση της φυσιογνωμίας μιας πολιτείας που μετασχηματίζεται και αλλοτριώνεται. Μια φουτουριστική τοπιογραφία. Είναι η έκφραση της εντατικής μηχανικής ζωής των πόλεων. Στέκομαι κυρίως στο Τραγούδι των λιμενικών έργων, στον Φυλακισμένο, στο Ερωτικό και τη Στρογγυλή συμφωνία.

[...] Μα δεν υπάρχουν καταδίκες γι' αυτά των τα εγκλήματα
ούτε θα ελαττωθούν οι φόνοι των
με τους υστερισμούς νοσταλγών παλιάς μορφής ζωής
ή με τις απειλές σκουριασμένων χεριών
και τις άγονες βλαστήμιες που χύνουν
τα φτωχά κορμιά αυτής της σκουριάς
ο έρωτας αδιαφορεί για πόνους και σπασίματα και προχωρεί
σαδικά λαβώνοντας υπάρξεις
που καταπίνουν μετά οι μηχανόσπαρτοι δρόμοι
για να φουντώνουν το δημιουργικό σπασμό ελίκων και τροχών.

[...] Πιο γοργά από τα λόγια ασκώνονται τα τείχη

ράζουν το μελάνι και κάνουν λίμνη τη μαύρη επιφάνεια των λέξεων
ενώ έπρεπε να κυλάει με την ορμή του καταρράκτη
πλημμυρώντας με νότες βυρωνικές τους κρυμμένους μες σε όγκους
δεσποτισμούς
συθέμελα γκρεμίζοντάς τους
τώρα πια δεν μπορεί ο ποιητής να οραματίζεται άλλο από Βαστίλλιες
που πέφτουν?

Καθολικά «επαναστάτης»...

Στον Ελύτη βρήκα ότι ο ίδιος, ο Ράντος, ο Εμπειρίκος και ο Δημαράς ονειρεύονταν να δημιουργήσουν ένα περιοδικό «με καθαρά φροϋδικές και υπερρεαλιστικές τάσεις». [...] «Για τον Μπρετόν, η επιθυμία ήταν σε θέση να μεταμορφώσει τη δεδομένη πραγματικότητα με τρόπο ριζικότερο απ' αυτόν που επιχειρεί η κριτική με την άρνηση. Για τον Κάλας, αυτό μπορούσε να γίνει μόνο μόνον με τη μεσολάβηση της κριτικής που θα αναγνώριζε στη ρίζα των αρνήσεών της την επιθυμία.»
Η ποίηση ενάντια στις διαιρετικές πρακτικές της σύγχρονης ζωής. Το θέμα της χθεσινής συζήτησης με τον Ι., την Α. και τον Κ. με αφορμή τις «Εστίες πυρκαγιάς» του Κάλας. Το εντόπισε ο Λ. στη Ν. Υ. όπου σπουδάζει και το έστειλε στον Ι. πριν από ένα μήνα. Αυτός μας έθεσε μερικά «προβλήματα» με αφορμή ορισμένες θέσεις του βιβλίου. Ο γνωστός, πάντα εντυπωσιακός, επαναστατικός και πρωτοπόρος Κάλας.
Όλο και πιο πολύ ανακαλύπτω την επαφή του Κάλας με την εποχή μας. Είναι στιγμές που τον αισθάνομαι πιο σύγχρονο από πολλούς σημερινούς διανοούμενους και αισθητικούς της ποίησης: «Ο ρόλος του ποιητή είναι να εκμεταλλευτεί την κληρονομιά τόσο της μυθολογίας όσο και της ουτοπίας και να εντείνει τις ενέργειές τους στη ζωή, διαμέσου της γλώσσας των μεταφορών. Η υπέρτατη λειτουργία του ποιητή είναι να κάνει το μυστήριο έκδηλο μέσω των μεταφορών.»

Παρασκευή, 9.V. 1986
[...] Έβαλα την Α. στη γωνία Ήλιου και Θηρασιάς. Διάβασα τη «Σαντορίνη» από τους Προσανατολισμούς του Ελύτη και κατόπιν τη «Σαντορίνη» του Κάλας.
... κι η νύχτα μου αρματώθηκε με τα πανιά του μεθυσιού της θύμησης.

... Μονάχα η ομορφιά μένει και υπογραμμίζει τη διαφορά μας.

Στάθηκα στον Κάλας μετά από καιρό. Δεν τον έφερα τυχαία στο νησί.
Σμίξαν τα κορμιά, πέφτει το προσωπείο
για να φανερωθούμε δίχως Εγώ...

... το τρισυπόστατο ποίηση λευτεριά κι αγάπη
αναγνωρίζεται από την όψη του λόγου.

 

Κυριακή, 18. V. 1986

[...] Δε θέλουμε συγχωροχάρτια.

Ανθούν τα περασμένα στα θερμοκήπια των ελπίδων...

... Πως νύχτωσε αφ' ότου έλειψεν η ώρα
εντός μου πέρασε το σύμπαν και τώρα
το ποίημα έρχεται πιο κοντά.

... ¶μα η ιστορία δεν προσφέρει αποκαλύψεις
τι θέλουμε την Ιστορία;
Χωρίς βωμό τι θέλουμε το θέατρο;
Το όραμα ενός ζωγράφου μινωικού της Θήρας
το όραμα ενός ποιητή στην Πάτμο
είναι ηφαιστιογενή.

... Η ταχυδακτυλουργία των οικονομολόγων
δεν θα σταματήσει την Ιστορία.
Όταν η ποίηση δεν καλλιεργεί την ιερογλυφία
Είναι για δίσκους και μεγάφωνα.

Δομή και πνοή το ποίημα
σάρκα λέξεων, του λογισμού φουρτούνα
ακτίνα του υπερεγώ,
του σεαυτού ιερογλυφία.

Όχι με αφορμή τους συγκεκριμένους στίχους που μου αρέσουν αλλά γενικά, η ποίηση του Κάλας πέραν των υπερρεαλιστικών στιγμών της είναι περιγραφική, σατιρική και ειρωνική πολύ συχνά, δηλαδή ανατρεπτική, με έντονη προφορικότητα και διάθεση να υποδείξει το άλογο στοιχείο της καθημερινότητας. Σε κάποιες στιγμές της το ύφος ορισμένων στίχων με φέρνει σε επαφή με την ποίηση του Καβάφη, της Δημουλά, ακόμη και της «γενιάς της ήττας» τηρουμένων βέβαια των αναλογιών. Πάνω στις τελευταίες αυτές παρατηρήσεις ανοίξαμε χτες τα? βιβλία μας με τον Ι. και την Α. Η γόνιμη δράση της διαφωνίας.

Μένει το μέλλον πίσω μας. Ίσως
να προφτάσομε να χαράξουμε το
ήρθεν η στιγμή.

Ό,τι είναι το όνειρο για το μεμονωμένο άτομο, είναι η τέχνη για την κοινωνία.

Δευτέρα, 13. ΧΙ. 1989
Στα χέρια μου η αλληλογραφία του Κάλας με τον Θεοτοκά (1929- 1951). Δυο διαφορετικοί χαρακτήρες, δυο διαφορετικοί δρόμοι. Όταν κάποια στιγμή συναντηθείς με τον Κάλας, κυρίως ως θεωρητικό, δύσκολα τον προσπερνάς. Ακατάστατη συχνά η γραφή του αλλά δεν ενοχλεί καθώς στέκεσαι περισσότερο στις ιδέες του κειμένου παρά στην εικόνα του.

«[...] Ο διανοούμενος πρέπει να βλέπει την αλήθεια κατάματα κι όχι να φοβάται να την παραδεχτεί... Πρέπει να έχουμε το θάρρος να δούμε τι θα γίνει όταν ό,τι αγαπούμε πεθαίνει κι όχι να λατρεύουμε πτώματα, ψόφια ιδανικά της Βαϊμάρης, σάπια κρέατα της Βαρκελώνης, μικροαστικά ιδανικά διανοητικώς ευνούχων. Κάτω η νεκροφιλία!... Αλλά χρειάζεται αδιαλλαξία γιατί δεν είναι καιρός για κλάματα...» (1939)
«[...] Αρνείσαι ότι μπορούμε να βρούμε το απόλυτο. Τι είναι εκείνο που σου δίνει το δικαίωμα να θέσεις τέτοιους φραγμούς στη Σκέψη; Γιατί λες στη Σκέψη... έως εκεί και πέραν ού; Γιατί της χτίζεις αυτή τη φυλακή;...» (1929)

«[...] Το μόνο που αξίζει στη ζωή: Συγκινήσεις έντονες, οτιδήποτε μας ταράσσει! Γυρεύω τη συγκίνηση και όχι την ευτυχία. Ίσως ζητήσω κάποτε τη συγκίνηση στη μοναξιά... Μπορεί αυτή η προσπάθεια να με καταστρέψει και στα μισά του δρόμου... Τι πειράζει; Θα ζήσω σύμφωνα με τους δικούς μου κανόνες ζωής ή θα πάψω να ζήσω...» (1938)

«[...] Πρώτη φορά που αισθάνθηκα πως χωρίς καμιά λύπη θα 'βλεπα τον ευρωπαϊκό πολιτισμό να καταστραφεί ολότελα μέσα στο στείρο αγώνα του ετοιμαζομένου 2ου πελοποννησιακού πολέμου... και ο διανοούμενος που παλαίει βρίσκει μπροστά του το δίλημμα: Να θυσιάσει τη σκέψη για τον αγώνα ή ν' αποτραβηχτεί κάθε πάλης για να διαφυλάξει τη σκέψη. Και οι δυο στάσεις είναι ηρωικές και είναι οι μόνες αντάξιες του πνευματικού ανθρώπου. Οι δυο άλλες στάσεις είναι δειλές: Συνθηκολόγηση ή παραίτηση κάθε σκέψης και κάθε δράσης... Εγώ εννοώ να ζήσω. Ζωή για μένα χωρίς εντατική πνευματική κριτική των γεγονότων, δικών μου και γενικών, δεν υπάρχει...» (1939)

«[...] Αλλά ειλικρινά δεν πιστεύω (ούτε και ο Breton) πως κανείς μπορεί να συνεχίσει να γράφει το 1946 στο ύφος των πρώτων χρόνων της δεκαετίας του '20.» (1946)

 

Δευτέρα, 27. ΧΙ. 1989
[...] σε μια διασταύρωση τέμνει
η τύχη την ιστορία
σε άλλη την αγάπη.
Έτσι ξαναγεννιέται η Ελευθερία.

[...] Της ηρεμίας είμαι εχθρός.

Τρίτη, 20. Χ. 1998
Διαβάζοντας την Πέμπτη για τον Γ. Μακρή στο «βιβλίο» του Λ. Χρηστάκη «Οι δικοί μας άγιοι», στάθηκα στη σελίδα 29: «...Να καταστρέψουμε την Ακρόπολη!... Η ιδέα όμως αυτή προϋπήρχε του Μακρή, και είχε διατυπωθεί σε μια προκήρυξη που γράφτηκε και κυκλοφόρησε στις 18 Νοέμβρη του 1944. Οι επιδράσεις όμως ξεκινάνε από τον υπερρεαλιστή ποιητή Νικήτα Ράντο ή Νικόλαο Κάλας, ή Ν. Σπιέρο, που το 1935 την είχε υποστηρίξει με έντονο τρόπο, σε φιλικές τότε συγκεντρώσεις, όπου έλεγε, όχι ως μηδενιστής... αλλ' αντίθετα ως ανανεωτής των φιλοσοφικών τάσεων του μεσοπολέμου και του όψιμου απόηχου στην Ελλάδα, ντανταϊσμού: - Να ανατινάξουμε τον Παρθενώνα που με την παρουσία του επιδρά αρνητικά πάνω στον κόσμο της φιλοσοφίας!»

Χτες πήγα στην Ακρόπολη κρατώντας στα χέρια μου τα «Γραπτά» του Γ. Μακρή, τον «Κολοσσό του Μαρουσιού» του Χ. Μίλερ και μερικά ποιήματα του Ν. Κάλας σε φωτοτυπίες. Πάντα διχασμένος. Αυτό ίσως να είναι κι εκείνο το στοιχείο που με ανανεώνει, η διαρκής ανισορροπία, το συνεχές πήγαιν' έλα, το πάντα καθ' οδόν. Απέναντι σε μια διαρκή ροή των πάντων, ποιος τολμά να μιλήσει για σταθερές και να μην αναιρεθεί πάραυτα...

Σάββατο, 24. Χ. 1998
[...] Διάβασα για τρίτη φορά τον «Βασιλιά Ληρ.»
Ο Λ. Χρηστάκης ξέχασε να εντάξει στους αγίους μας τον Ν. Κάλας.
«... Ο υπερρεαλισμός δεν θέλει να δούμε την ποίηση σαν ένα αντάλλαγμα για την πραγματικότητα. Θέλει να τροποποιήσει την πραγματικότητα με τη βοήθεια της φαντασίας... Η μεταμόρφωση της ζωής μας, που ήταν ο πόθος του Ρεμπώ, και η μεταμόρφωση της κοινωνίας, που ήταν ο πόθος του Μαρξ, είναι τα δυο πράγματα στα οποία έμεινα πιστός. Εξακολουθώ να είμαι υπερρεαλιστής, γιατί το θέμα της πραγματικότητας και της μετατροπής της πραγματικότητας είναι ένα θέμα αιώνιο.» (Κάλας, 1976)

Γιατί τον αγνοούμε;

Σάββατο, 8. ΧΙ. 2003
Δεν προσθέτω τίποτα περισσότερο. Η γνωριμία με κάποιον απαιτεί το πρωτογενές αίσθημα κι αυτό αφήνω να φανεί, τον ενθουσιασμό και την έκπληξη. Πολύ λίγη σημασία έχει για μένα αν από τότε που έγραφα, πλουτίστηκε κάπως η βιβλιογραφία για τον Κάλας. Το θεωρώ γεγονός δευτερεύουσας σημασίας. Θα κλείσω ουσιαστικά με μια πρόσκληση: Γιατί τον αγνοούμε;