In Memoriam I.V. Stalin (+1953)
- Γ.Δ. Ιωαννίδης

Σχόλιο στο βιβλίο τού Ζιλ Ντωβέ
''Έκλειψη κι επανεμφάνιση..." (Γ.Δ. Ιωαννίδης)


Περί Πολέμου-ΜΕΡΟΣ 1(Dr DADA)

Περί Πολέμου-ΜΕΡΟΣ 2(Dr DADA)

Μάζα και Ιστορία - σχόλιο στο
ομώνυμο βιβλίο τού Κώστα Παπαϊωάννου (Θ. Ζιάκας)


Επιστολή στα "Παιδιά τής Γαλαρίας"
- περί κομμουνισμού και δημοκρατίας (Γ.Δ. Ιωαννίδης)


Εισαγωγή στο βιβλίο τού Άσγκερ Γιόρν
"Αγριότητα, Βαρβαρότητα Πολιτισμός" (Γ.Δ. Ιωαννίδης)


Μια παγίδα ονόματι Dogville (Γ.Δ. Ιωαννίδης)

Ας μιλήσουμε για την ουσία (Υβ Λε Μανάκ)

Tι είνι Γιουρτή; (Γιάννους)

Άλλο "εξηγώ", άλλο "κατανοώ" κι άλλο
"γνωρίζω" κ. Νανόπουλε (Γ.Δ. Ιωαννίδης)



Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΣΩΘΕΙ!

Σχόλιο στο βιβλίο «Η παλιά και η νέα θεότητα.
Μια συζήτηση για την ιδεολογία ανάμεσα στον Παν. Κονδύλη και στο περιοδικό Σημειώσεις»

Ο ΠΟΙΗΤΗΣ, Ο ΙΗΣΟΥΣ
ΚΑΙ Η ΤΡΑΓΩΔΙΑ ΤΗΣ ΚΤΙΣΗΣ

ΝΙΚΟΛΑΣ ΚΑΛΑΣ
Η ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗΣ

Νικόλας Κάλας
(δεν έχει σημασία πότε γεννήθηκε και πότε πέθανε, είναι παρών)

Ομιλία για το «Αυτοείδωλον εγενόμην.»

 

 

 


David Bakan
Ο Sigmund
Freud Και η Ιουδαϊκή Μυστικιστική Παράδοση


Πρόλογος

Η πρόθεση αυτού του δοκιμίου είναι να διερευνήσει τις πιθανές διανοητικές πηγές της Φροϋδικής ψυχανάλυσης. Από την οπτική της ιστορίας των ιδεών, η ψυχανάλυση παρουσιάζει ένα ιδιαίτερο πρόβλημα. Πνευματικά κινήματα του αναστήματος της ψυχανάλυσης, συνήθως έχουν σημαντικό παρελθόν στην ιστορία της ανθρώπινης σκέψης. Παρ’ όλο πού υπάρχουν εξαιρετικά μεγέθη σε κάθε σπουδαίο πνευματικό κίνημα ,σπάνια η συμβολή τους μοιάζει να αναδύεται αιφνίδια και ολοκληρωμένα, όπως η ψυχανάλυση, ως το έργο ενός ανθρώπου.

Ο Φρόϋντ μερικές φορές αντιμετωπίζεται ως μια ανεξήγητη ιδιοφυία πού ξεπήδησε μέσα στον κόσμο, άφησε το βαθύ και σύμπλοκο μήνυμά του, και αναχώρησε. Προσπαθώντας να κατανοήσει κανείς την πνευματική ιστορία της ψυχανάλυσης μπορεί να βρεί πολλά χαρακτηριστικά της σκέψης του Φρόϋντ στην ιστορία των ιδεών μέσα στά κυρίαρχα ρεύματα του Δυτικού πολιτισμού. Ωστόσο το βασικό πνεύμα της ψυχανάλυσης είναι τόσο ριζικά διαφορετικό από όλους αυτούς τους άλλους τρόπους σκέψης, ώστε το ερώτημα για τις πηγές του παραμένει ακόμη χωρίς μια ικανοποιητική απάντηση.

Η υπόθεση που διατυπώνεται σ΄αυτό το δοκίμιο είναι ότι μια καθολική εκτίμηση της εξέλιξης της ψυχανάλυσης είναι ουσιαστικά ατελής εκτός αν ειδωθεί ως πρός τήν ιστορία του Ιουδαϊσμού, και ιδιαίτερα ως προς τήν ιστορία της Ιουδαϊκής μυστικιστικής σκέψης. Αυτό δεν σημαίνει ότι θα είμαστε σε θέση να διαβάζουμε ψυχαναλυτικές προτάσεις κατευθείαν μέσα από τις Ιουδαϊκές μυστικιστικές εκφράσεις. Η αποψή μας είναι ότι η επαναλαμβανόμενη επιβεβαίωση της Ιουδαϊκής ταυτότητας του Φρόϋντ έχει μάλλον μεγαλύτερη σημασία για την εξέλιξη της ψυχανάλυσης,απ΄ότι συνήθως τής αποδίδεται.

Ο ίδιος συμμετείχε στους αγώνες και στα προβλήματα του Ιουδαϊκού μυστικισμού. Και όπου χρειαζόταν επέλεγε από το Ιουδαϊκό μυστικιστικό οπλοστάσιο υλικό γι΄αυτούς τους αγώνες.

Ελπίζουμε να διαυγάσουμε το γεγονός στην πορεία αυτού του δοκιμίου, ότι δηλαδή ο Ιουδαϊκός μυστικισμός έπαιξε έναν σημαντικό ρόλο στήν επαφή του Ιουδαϊσμού με τον Δυτικό κόσμο. Υπήρξε ένα κίνημα μέσα στον Ιουδαϊσμό το οποίο,ειδικά μετά τον δεκατοέβδομο αιώνα, ήταν επαναστατικό σε σχέση με τόν κλασσικό Ιουδαϊκό τρόπο ζωής. Χρησίμευσε στό να αποδυναμώσει το κλασσικό μοντέλο μέσα στον Ιουδαϊσμό και έτσι να διευκολύνει την είσοδο των Εβραίων μέσα στα ευρύτερα ρεύματα του Δυτικού κόσμου. Γι΄αυτό, ο τρόπος πού παρουσιάζουμε τον Φρόϋντ ως συμμετέχοντα στην παράδοση του Ιουδαϊκού μυστικισμού δεν αποτελεί βίαια αντίθεση στη βασική εικόνα του Φρόϋντ ως δυτικού επιστήμονα και ερευνητή.

Μία κρίσιμη φιγούρα σ΄αυτήν εδώ την ανάλυση είναι αυτή του Σαμπετάϊ Τσβί, του ψευδοΜεσσία των Εβραίων του δεκατουέβδομου αιώνα. Παρ΄όλο πού έχει ξεκάθαρα αποκηρυχθεί από την ιστορία των Εβραίων- και πολύ σωστά πιστεύουμε - η κοινωνική έκρηξη πού ακολούθησε αυτή την προσωπικότητα ήταν σημαντική για τη συνολική μετέπειτα εξέλιξη των Εβραίων. Ο Σαμπετάϊ Τσβί και το Σαββατιανό κίνημα είναι, με μια έννοια, ένα παράδειγμα για ορισμένα ουσιώδη χαρακτηριστικά των προβλημάτων του Φρόϋντ. Ο,τι το Σαββατιανό κίνημα αντιπροσώπευσε με όρους συναισθηματικού και κοινωνικού Μεσσιανισμού, ο Φρόϋντ το πάλεψε ως επιστημονικό πρόβλημα. Και ίσως εδώ βρίσκεται η ιδιοφύία του.

Η προσπάθειά μας να κατανοήσουμε τον Φρόϋντ με όρους της Ιουδαϊκής ιστορίας δεν θα πρέπει να παρερμηνευθεί, δηλαδή ότι πιστεύουμε ότι ο Φρόϋντ υπήρξε ένας κρυφός λόγιος της Ιουδαϊκής παράδοσης. Η εικόνα του, βυθισμένου στα Καμπαλιστικά βιβλία μέσα στη βαθειά νύχτα δεν ανταποκρίνεται στα γεγονότα. Παρ΄όλο πού και αν συνέβαινε ακόμη, δεν θα ήταν αντιφατικό με το μοντέλο των σημαντικών Ιουδαίων μυστικιστών.

Ωστόσο, η Ιουδαϊκή μυστικιστική σκέψη ήταν διάχυτη σε αυτά τα μέρη της Ευρώπης από τα οποία οι γονείς του και μεγάλος πληθυσμός Εβραίων της Βιέννης προέρχονταν. Η ιουδαϊκή μυστικιστική σκέψη ήταν ευρύτατα ενσωματωμένη στις καθημερινές προφορικές εκφράσεις των Εβραίων. Μπορούμε να υποθέσουμε το είδος της μετάδοσης όταν ένας γονιός ή ένας παππούς ή γιαγιά κάνει κάποιο σχόλιο για αυτό ή εκείνο το πρόβλημα πού προκύπτει κάθε μέρα. Η επικοινωνία μπορεί να πραγματοποιηθεί μέσω ιστοριών ή ανεκδότων αυτού του είδους τα οποία ο ίδιος ο Φρόϋντ συνέλλεγε.

Όταν η παράδοση του Ιουδαϊκού μυστικισμού καταγράφεται σε βιβλία, συχνά εμφανίζεται με τη μορφή μικρών αποφθεγμάτων. Για παράδειγμα, η Χασσιδική Ανθολογία πού επιμελήθηκε ο Rabbi Newman, δεν είναι διόλου μια ανθολογία θεολογικών δοκιμίων. Είναι μάλλον, όπως περιγράφεται στο εξώφυλλο, ΄΄ Παραβολές,λαϊκά παραμύθια, θρύλοι, αφορισμοί, επιγράμματα, ρητά, ανέκδοτα, παροιμίες, και εξηγητικές ερμηνείες από Χασσιδιστές δασκάλους και μαθητές. Η παραδοσή τους και η σοφία τους΄΄. 1 ‘Οταν ένας συγγραφέας ενδιαφέρεται να μας παρουσιάσει τις κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες των Εβραίων Χασσιδιστών, αισθάνεται απόλυτα δικαιωμένος όταν παίρνει ως βάση την ανάλυση του υλικού των θρύλων παρά τις άλλες μορφές των ιστορικών δεδομένων. 2 Και τα βιβλία των θρύλων, τα οποία συγκροτούν τη μείζονα έντυπη διάδοση της μετάδοσης, είναι αναρίθμητα.3

Στην προσπάθεια να κατανοήσουμε την εξέλιξη της ψυχανάλυσης ως μιας μορφής του Εβραϊκού μυστικισμού, επικεντρωθήκαμε στο να τονίσουμε τη λέξη ΄΄μυστικισμός ΄΄ όσο και τη λέξη ΄΄Ιουδαϊσμός ΄΄ . Ο Ιουδαϊκός μυστικισμός ήταν αναμφίβολα το μείζον όχημα της μετάδοσης. Λειτούργησε μάλλον, αναπτύσσοντας μέσα στον Φρόϋντ μία κάποια αντιληπτική και συναισθηματική ετοιμότητα, και διαύγασε ορισμένα βασικά μοντέλα αντίδρασης σε σχέση με τα προβλήματα πού συναντούσε.

Ο συγγραφέας είναι εν γνώσει του γεγονότος ότι όλες οι μορφές μυστικισμού έχουν κοινά χαρακτηριστικά, και ότι ιστορικά υπήρξε μια σημαντική ποσότητα πολιτισμικής διάχυσης ανάμεσα στις ποικιλίες έκφρασης της μυστικιστικής ενόρμησης. Καμμιά προσπάθεια δεν έγινε να μπούν διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα σ΄αυτά πού έθρεψαν τον Ιουδαϊκό μυστικισμό και σ’ αυτά πού προήλθαν από τον Ιουδαϊκό μυστικισμό. Για παράδειγμα, ο Πυθαγορισμός αναμφίβολα επηρέασε τον Ιουδαϊκό μυστικισμό. Και γνωρίζουμε ότι ο Goethe, για τον οποίο ο Φρόϋντ έτρεφε μεγάλο σεβασμό, μελετούσε Καμπαλά. Αυτές οι σχέσεις παραείναι σύμπλοκες για να μας απασχολήσουν σ΄αυτό το δοκίμιο. Στην ενασχόληση μας με τον Ιουδαϊκό μυστικισμό αρκεστήκαμε στην ιδέα να ασχοληθούμε με «χαρακτηριστικά» γνωρίσματα, και το «χαρακτηριστικά» δεν σημαίνει «μοναδικά».

Το ερώτημα πού επανειλημμένα έχει τεθεί, στις συζητήσεις πού αφορούν αυτό το δοκίμιο, είναι ποιες τελικά είναι οι απόψεις του ίδιου του συγγραφέα όσον αφορά τον μυστικισμό.

Σ΄αυτό το επίπεδο ο συγγραφέας δεν αισθάνεται ότι μπορεί να διαμορφώσει και να υπερασπιστεί μια ικανοποιητική εκτίμηση. Ωστόσο δεν μπορεί παρά να αισθάνεται ότι μέσα στον μυστικισμό υπάρχει ένα βάθος και μια γονιμότητα πού συχνά διαφεύγουν στην προσπάθεια πού οι σύγχρονοι διανοούμενοι καταβάλουν στην προσεγγισή τους.

Είναι απολύτως εν γνώσει του συγγραφέα ότι με τον μυστικισμό συνδέονται πλήθος ιδεών και πίστεων πράγμα πού κανείς σύγχρονος ερευνητής δεν μπορεί να εκτιμήσει. ΄Ισως, όμως στην αρνησή μας απέναντι στούς μυστικιστικούς τρόπους σκέψης,να απορρίψαμε κάτι πολύ περισσότερο από μια προκατάληψη.


Επιιχειρώντας να συνδέσουμε τον Φρόϋντ με την παράδοση του Ιουδαϊκού μυστικισμού, προσπαθήσαμε να αποφύγουμε να προκαλέσουμε την εντύπωση ότι η ψυχανάλυση περιορίζεται στις ιδιαιτερότητες της πνευματικής ζωής του εμπνευστού της.

Η εύκολη τεχνική της ad hominem απλοποίησης είναι μια αποκήρυξη της ουσιώδους δημιουργικότητας του ανθρώπου. Και υπάρχουν στη σχετική φιλολογία αρκετές προσπάθειες απαλλαγής της Φροϋδικής συμβολής με τέτοιο τρόπο. Αλλά το πρόβλημα τού ad hominem σωστά υπολογίζεται ανάμεσα στα ορθολογικά σοφίσματα στα εγχειρίδια λογικής.

Προσπαθήσαμε να κάνουμε το δοκίμιο κατανοητό τόσο σε ανθρώπους πού δεν είναι μυημένοι στην ψυχανάλυση όσο και σ΄αυτούς πού δεν ασχολούνται με την Ιουδαϊκή ιστορία. Όπου ήταν δυνατόν οι αναφορές αναζητήθηκαν σε πηγές διαθέσιμες στην Αγγλική γλώσσα. Ο αναγνώστης πού ενδιαφέρεται να αναζητήσει ορισμένο υλικό σχετικά με τον Εβραϊκό μυστικισμό απευθύνεται κυρίως στο Major Trends in Jewish Mysticism τού Gershom G. Scholem και στο The Zohar, του Soncino Presss edition,σε μετάφραση των Harry Sperling, Maurice Simon, και Paul P. Levertoff.

Το παρόν δοκίμιο περιλαμβάνει πέντε κύρια κεφάλαια και έναν επίλογο. Στο πρώτο κεφάλαιο αναδύεται το ερώτημα για την εξέλιξη της ψυχανάλυσης ως ένα πρόβλημα στην ιστορία των ιδεών , και γίνεται μια προσπάθεια να ειδωθούν κάποιες σχέσεις ανάμεσα στον Φρόϋντ και τήν Ιουδαϊκή παράδοση. Στο δεύτερο κεφάλαιο παρουσιάζεται μια σύντομη σκιαγράφηση ορισμένων χαρακτηριστικών γνωρισμάτων της Ιουδαϊκής ιστορίας .

Στο τρίτο κεφάλαιο ασχολούμαστε με τα κείμενα του Φρόϋντ για τον Μωϋσή, όπου πιστεύουμε, ο Φρόϋντ επέτρεψε στον εαυτό του να είναι αρκετά αποκαλυπτικός σε σχέση με τον ρόλο της Ιουδαϊκότητας στη σκέψη του . Στο τέταρτο κεφάλαιο ασχολούμαστε με την εικόνα του Διαβόλου, μια εικόνα πού περιέχει, με μια μεταφορική έννοια, μερικά από τα κυρίαρχα χαρακτηριστικά της εξέλιξης της ψυχανάλυσης. Στο πέμπτο κεφάλαιο,ασχολούμαστε με ορισμένα από τα γραπτά κείμενα του Ιουδαϊκού μυστικισμού σε σχέση με την ψυχανάλυση.

Στον επίλογο προσπαθήσαμε κατά κάποιο τρόπο να προσεγγίσουμε σε βάθος τη σημασία πού έχει η Ιουδαϊκή ταυτότητα του Φρόϋντ, χρησιμοποιώντας ως μοχλό την ανάλυση του Φρόϋντ στη «Heimlichkeit» - τη λέξη πού επίσης χρησιμοποίησε για να χαρακτηρίσει την αίσθηση του Ιουδαϊσμού του.

Μεγάλη προσωπική συμβολή στη γραφή αυτού του δοκιμίου είχε ο παππούς μου, Yitzchak Yosef Rosenstrauch, στη μνήμη του οποίου είναι αφιερωμένο αυτό το δοκίμιο. Ηταν ο άνθρωπος πού με επηρέασε βαθειά στα πρώτα χρόνια της ζωής μου. Υπήρξε, σύμφωνα με κάθε κοινό μέτρο, ένας αμόρφωτος άνθρωπος. Οι γνώσεις του ήταν περιορισμένες, μέχρι τα εξήνταπέντε του χρόνια, στην ανάγνωση των προσευχών σε ένα Siddur ή σε ένα Machzor. Γνώριζε την ερμηνεία ελάχιστων Εβραϊκών λέξεων. Στα εξήνταπέντε του έμαθε να διαβάζει γίντις, και αφιέρωσε τα υπόλοιπα χρόνια της ζωής του στην αφοσίωσή του στον Θεό και σε αρκετά βιβλία γίντις πού ήρθαν στα χέρια του. Καταλάβαινε τη σημασία και την ερμηνεία της αφοσίωσης καλύτερα από κάθε άλλον άνθρωπο πού έχω ποτέ γνωρίσει.

Όταν ήμουν νέος αφιέρωνε ώρες γιά να μού διαβάζει τους φανταστικούς θρύλους των σπουδαίων Χασιδιστών. Ο αγαπημένος μας ήταν ο Moishe Leib από το Sassov. Ακόμη θυμάμαι τις λέξεις του Moishe Leib πού έλεγε ότι αν κάποιος δεν αφιερώνει μία ώρα κάθε μέρα στον εαυτό του δεν είναι άνθρωπος, και ότι για να βοηθήσεις κάποιον άλλον να ξεφύγει από τη λάσπη θα πρέπει να είσαι διατεθειμένος να ρίξεις ό ίδιος λάσπη στον εαυτό σου.

Καθώς μεγάλωσα μέσα σε ένα κλίμα κοσμικό και κυνικό συνήθιζα να του παρατηρώ με σκληρότητα, ΄΄Mr. Itsche (αυτός ήταν ο τρόπος πού τον προσφωνούσαμε), γιατί εσείς davon ( διαβάζετε τις προσευχές μέσα στο βιβλίο των προσευχών ) αφού δεν καταλαβαίνετε ούτε κάν τις λέξεις ? η απαντησή του ήταν πάντα η ίδια, ΄΄Για ποιο λόγο θα πρέπει να καταλάβω, αφού ο Ενας εκεί ψηλά καταλαβαίνει ?΄΄


Κολούμπια, Μισούρι
D.B.
Σεπτέμβριος 1958

XII

Σημειώσεις

Τα τρία παραθέματα πού εμφανίζονται στον Πρόλογο είναι από το ΄΄Ο Ανδρας Μωϋσής και ο Μονοθεϊσμός΄΄ και από τον Πρόλογο του Φρόϋντ στο βιβλίο της Μ. Βοναπάρτη,΄΄ Η ζωή και το έργο του Έντγκαρ ΄Αλλαν Πόε ΄΄.


  1. Louis I. Newman (ed.), The Hassidic Anthology ( Νέα Υόρκη Bloch Publishing Co., 1944)

  2. Menashe Unger, Chassidus un Leben [Chassidism and Life] (Nέα Υόρκη, 1946)3

  3. Βλέπε τις επιλογές στον Martin Buber, Tales of the Hasidim, μετάφραση Olga Marx ( 3 τόμοι, Νέα Υόρκη, Schocken Books, 1947-1948).

    μετ: Ρεβέκκα Πέσαχ